BayBak toplumunda başlayıb davam etməkdə olan dəiyşiklərə görə sitəmiz güncəllənməkdə gecikəcəkdir

Bir sıra təməl dəiyşimlərin aparılmasına görə və birdə Güney Azərbaycan milli hərəkatının uluslararası istəklərinə uyqun yeni işləmlərin başlanmasına təşəbbüsdə bulunmaq üçün sitəmiz bir sürə güncəllənməkdə gecikmələrlə üzləşməkdədir. Bu vasitə ilə dəyərli ziyarətçilər və sayqılı yazarlardan üzr istəyib və çalışacayıq ta sorunlar yaxın müddətdə ortadan qaldırılsın.

BayBak
23/10/2014

Bütov Azərbaycan Diyasporasi (116) – M. Ərğəvan

Mengi Qalacaq Səs(35)

902–Oxumadığım bir bilgiçin, düşünürün görüşlərini oxurkən, özüm yazmış kimi, düşünürəm. Sanıram ki; dərd bir olunca, emi də acısı da birdir. Ey, Sən!

903–Bir sıra oxuyucuların; bilimdən, hadırbilimdən, otacılıqdan, bilgisi yetərincə deyil deyə; bilim umuda qarşıdır, derlər.
1—Bilim; umudun atı, duyğusallığın yüyənidir.2—Bilim; umudu dilləndirər, duyğusallığı susdurar.3—Bilim; umudu gücləndirər, duyğusallığı sarsıdar.4—Bilim olan yerdə duyğusallıq olmaz, duyğusallıq olan yerdə də bilim olmaz.5—Bilim; duyğusallığı biçimlə yaşadar, duyğusallıq biçimə sığmaz deyə; bilimi biçimsiz boğar.6—Bilim; umuda deyil, duyğusallığa qarşıdır.7—Bilim “us”da çoxaldıqca, seviş duyğusallığı ”us”da azalar.8—“Us” bilimləşdikcə, qarşılaşdığı sorunlara qızğın yox, soyuq yanaşar. 9—Bilim; düzən yaradar, duyğusallıq düzəni dağıdar.10—Bilim; yalınqı, oltaqlı(planlı) düşündürər/ gəlişdirər, duyğusallıq isə; yalınqı, durğun saxlar/ oltaqsız hər yerə atladdırar.11—Bilim; sorunları çözər, duyğusallıq; sorun yaradar. 12—Bilim; beyni əkdəmləşdirər(əhliləşdirər), duyğusalıq; beyni, əkdəmsiz edər. 13—Bilim; beyinlilikdir, duğusallıq; beyinsizlikdir.

Onlar ki; bilimsizdirlər, toplumsal qonulara duyğusal yanaşdıqlarından, umudsuzluqla üzləşər. Ey, Sən!
904–Hər hansı ulusun düşüncə dizgəsi(fikir sistəmi) olmadısa, aydınları birləşəməz. Ucra; onları bir araya gətirən, ulusal düşüngenin özlünlüyüdür(idyoloji mükemmelliyi, bütövlüyü). Böylə bir dizgəni gerçək qılan, ”Türk`ün Qutsal Kitabı“dır.
905–Sorunun, nədənsiz yaranmır. Nədən bəllənməyincə, çözüm bulunmaz. Çözümsüz qalan nədən, andan ana toplumsal sayruluğa çevriləbilər.

906–Yalınqın çəkdiyi acı, bilgic(profösör) ya da çaycı olmasında deyildir, özünə dilədiyini, başqasına istəmədiyindədir. Uçrum isə; anlaqsız(idraksız), düşünsüz(fikirsiz) yaşamasındadır. Ucra; “us”unda düşüncə deyil, zaqqutum daşıyır. Ey, Sən!
907–Siz, ülkücü olsanızda, olmasanızda önəmli deyildir. Ucra; kendizi tanımırsız. Kendisini tanıyan, bugün “Allah” adını ağzına almaqdan utanar, çəkinər. Siz, Türk olmayabilirsiz, Türkçə danışabilirsiz. Ancaq; ”Türk”ü qandıramazsız, Ərəb Allahı ilə. Ucra; bildirdim.

Türk dünyasından ”Quran” getdi, yerini ”Türk`ün Qutsal Kitabı” tutdu.
Birinci Hz. Muhammed getdi, yerinə ikinci Hz. Muhammed gəldi.
“İkinci Hz. Muhammed”in Allahı yoxdur, ulu “Göy Tanrı”sı vardır. “Türk`ün Tanrısı” qul sevməz, qulçuluğa qarşıdır. Sağolilər.
908–Düşüncə sultanmız sayın ”Heyyət`i tanımayan, Türkçəmizə azeri deyən, ”ikinci Hz. Muhammed”i asla tanıyamaz. Tanımaq istəyən, birinci kişiliyi olmalı, ikinci kəfənini boyununa salmalıdır.Ya da yenidən doğulub, sıfırdən başlamalıdır. Görüşlərimi, siz ya da başqaları anlar\ anlamaz, ilgiləndirmir, məni.

909—کافکا “آدم از شبحی که به جهان میآورد گریزی ندارد. شر همیشه به نقطهی شروع خودشبرمیگردد.”
İkinci Hz. Muhammed dedi:–
Yazılmamış yasaları bilməyən, yazılmış yasaları biləbilməz. Bilsə də, görməzdən gələr. Gələrkən görməzdən, yanıtlanar görəndən. Ucra;
1–Ayağı yerindən üzülən, yad elini gəzər!2–Öz göbəyinin kəsildiyini unudan, özgə göbəyini kəsər!3–Dağa nə söylərsən, yansıtımınıda öylə eşidərsən!4–Göyə yersiz daş atdınsa, dönüb öz başına düşər!5–Söylədiyin söz acıqdandırsa, özünə qənim kəsilər!6–Vırdığın tokat saysızdırsa(haksız), quşqusuz, özünə dönər!7–Öz varını özündən çaldınsa, özgənin payına düşər!8–Özgə əlindən qapdığın nəsnə, sevinc yox, kədər sunar, sənə! 9–Balalığa əkdiyin döl, döl deyilsə, gün gələr öldürcün olabilər! 10–Öz düşüncəsini bəyənməyən, özgə ”us”unun özləmini çəkər!Demək, söylədiyim hər bir kiçik dücüm(cümlə), böyük Kafka qədər, imiş. Bunu bilmədiyimə görə, bulaq başındakən, susuz gəzirəm! Urvamda(sofra) çörək varkən, yad urvasından çörək qırıntısı diləyirəm. Sən, baş kəsənləri, çoxda qınama. Ucra; onlarda sən kimi, özgə görüşüylə eyetim aldılar. Onların əlinə verilən yaraq, bir gündə sənin əllərinlə, sənə qarşı çıxanları öldürər. Kiçik eleştiriyə dözməyən\dözəməyən, böyük qıyalara nədən olabilər. Ucra; yadların, şora yatırılmış çomağı olmuşluğunu biləməzsən, öd, sənin deyildir, deyə. Ey, Sən!

910–Hər hansı ulusun, soy kökündən qaynaqlanan quşqusalı olmadısa, o ulus, gəlişəməz. Bögüşlü(hakim) olsa da özgür, erkin olamaz. Ucra; yaşam quşqusalı, özünün deyil, özgənindir, deyə. Bu nədənlə, İran adlanan ölkənin, marksistləri, islamçıları, çağdan geri qalmışdır. Ey, Sən!
911–Önəmli soru. Önəmli yanıt. Friedrich Nietzsche necə bilgiçdir sizcə?

1– Soru, aydın anlaşılsın deyə; örnək. Bilgiçləri(filozof), üç yerə bölmək gərəkir. A–Bir sıra bilgiçlər, gənəl atasağın(hekim) kimidirlər. Onlar, sayruluğu(hastalık) bilərlər. Ancaq; sayruluq üzrə, ağrı kəsici emi(ilaç) verəmədiklərindən, yalınca sayruluqdan danışarlar. B–Bir sıra bilgiçlər, sayruluğu bilər, nədənlərini mənimsəyib sayruluğa qarşı ağrı kəsici emi verirlər. Ancaq; əllərinə pıçaq almazlar. Sayrunu, özəl eyetim görmüş atasağının yanına göndərərlər.C–Bir sıra bilgiçlər, özəl eyetim görmüşlərdir. Onlar, bahadurcasına sorunu incələr. A ilə B sırasında olmuş bilgiçlərin, qavramlarını gözdən qaçırmaz\ öyrənər\ üzərində dayanarlar. Öylə ki; sayruluğun nədənini bildi, ülgücünü əlinə alar, sayru gövdəsini deşər, çıban kimi göyərmiş sayruluğu kökündən dağıdar. Sayrunu, yenidən yaşamına qaytarar. Sayın Friedrich Nietzsche, gənəl atasağın kimi; dərdən, ağrıdan, sayruluqdan danışır. Sayruluğa qarşı, əlinə pıçaq alamır, ağrı kəsici emi sayruya sunamır.

912–Ey, Sən! Bağda deyil, kimisən. Bağda olmayan görəməz, yeyəməz yemişi. Yalnız, uzaqdan qoxusunu duyar.Bu günə kimi; dinin, olumlu\ olumsuz yönlərindən, çox söyləmişlər. Ancaq; çıxış yolunu, göstərəməmişlər. Allahın ölmüş ya da diri olma qonusu, yaranın emi deyildir. Yaranın emi; sami devlərinin qarşısında dev olmaqdır, onlarla çarpışmaqdır. Böylə bir çarpışmanı qolay sananlar, hələ özünü tanımamışdır.Özünü tanımazlar, bağda deyil kimidir. Bağın giriş qapısının açarı,”Türk`ün Qutsal Kitabı”ndadır. Onu, min kəz oxumalısız ki; bulduğuz açarla paslanmış kiliti açabiləsiz. Bağa girdiyizdə, sami devlərinin qarşısında, “Türk`ün Türk devinin” çarpışmasının, tanığı olasız. Tanıqlıq boyunca, seyir etdiyiz\ gördüyüz\ duyduğuz\ anladığız nədir, o da aradığızdır. Həy, Sizlər!
913–Sən, “olmaq” dilərsən, sözlərimin hamamına yollan! Yollan ki; çiməsun\ çimdirəsun! Öylə ki; çimdun\ çimdurdun, “mən”, sənə var. Ancaq; “sən”, mənə, yox\ yox kimisun . Kimsənu deyil, yalnız, məni düşündüyündə, sən məndə, məndə səndə su kimiyuz, quşqusuz. Quşqusuz, görünməzlərin gördüyü yuxunun doğrultusu, bir gerçək olmuşluqdur, “məndə səndə“ arasuz. Ey, Sən!

914–Sevinclə kədər, birbirinə yapışıq, ekiztay kimidir. Onları, birbirindən ayırdığında, hər ikisi öləbilər. Qalmaq sevinc, getmək kədərsə, demək ki; hər ikisi də, gərəkəndir. Bu olsun, o olmasın alanında, münbütsüz topraq bənzər, yaşamazsan\ yaşadamazsan. Sən, sevinci duyduğunda, kədəri udqunduğunda, münbütsov topraq kimi; yaşarsan\ yaşadarsan. Ey, Sən!

915–Yaşam; bir degidir, sanki.Bənzərliyi bulaq kimi dayaz, bənzərsizliyi, dərin okyan sonsuzluğudur. Seçim, sənindir.Deyinmə(şikayət), çıxış yolu deyildir. Ey, Sən!

916–Hər hangi kurum, Türk ulusu adına yaranırsa, önce, hangi düşüngeye(idyoloji) söykeneceyini bilməlidir. İslamçılığı ön tutan kurumların, partilərin, amacları\eyləmləri AKP`de gerçək oldu. Ucra; islamçılıq dizgəsini(sistəmi) qullanaraq\ qullandıraraq, Türk`ün belini kırdılar,”Türk`üz” deyə\deyə. Ancaq; Türklər biləmədilər ki; bu dizgə, “Türk Ulusu”na aykırıdır. Bundan sonra, kurumlar, partiler, dərnəklər ”Türk`ün Kutsal Kitabı”na söykənəcəkdir. Türk, “Türk`ün Düşünge Dizgesi” ilə çalışacaktır.

917–Mən çoban olubda, qoyun otarmanı sevmədim. Ucra; bəslədiyim qoyunların, sallaq pıçağına pay gedəcəyindən çəkindim. Ancaq; qurd sürüsünə başlıq etməkdən, qıvanc duyuram. Ucra; qurdlar, salağı parçalar, pıçağını qınında paslandırar, deyə.

918–İnancına yaxşı inandığında, daha dərinliyinə get! Yaxşı dərinliyinə getdiyində, inci ara! Aradığında incini, sarsılma\ döz! Dözdüyündə, sarsılmadığında, yaxşı inci bulursun. Bulduğunda yaxşı incini, dırnaq qədər bir kimsəyə sunma, tapdığını itirməyəsən, deyə. Ey, Sen!

919–Sayğıdəyər usdlara, bildirim! Görüşlərizi, oxudum. Hələlik yazından uzaq düşdüyümdən, nələrin baş verdiyi, hansı yeniliklərin olub-olmadığından, bir söz deyəməm. Ancaq; bildiri verim ki, mən, yabancı sözlərin yazında işlədilməsinə, qarşıyam. Ucra; dilin deyil, qarandaşcının gücsüzlüyünə, derim(termin) bilmədiyinə / yaradamadığına, bir bəlgədir, deyə. Örnək: Postmodern, folk, … sözləri, ”yazının ulusal kökünü” öncə özgələşdirər, sonra dağıdar. Susən Rəzi xanımın ya da başqa qarandaşcıların verdikləri əmək, olumlu sonuc verəcəkdir. Dil, yabancı degilərdən qorunacağından, sevindiricidir. Mənə görə, böyük bir mutluluq savı oldu. Anıladım ki; dil arılığının başlanqıcını, mengi qalacaq uzmanımız\uzmanlarımızdan olan, “Şəhriyar”ın ”Heydər Baba” yapıtı ilə Səhər xanımın yapıtlarından, buna bənzər yapıtlardan örnəkləyib ardını tutmaq, daha doğru olur. Sağolilər

920–Yorum silmək, pitiyi bükmək kimidir. Ucra; yazılan yorum, yoxatım(edam) edilirsə, qarandaşçının pitiyi, dar dibində qapanır, sanki. Pitik qapadılırsa, ağızlar tikilər, ocaqda kərmə yerinə pitiklər yanar. Ey, Sən!

921–“Us”, dişdən ayrıldığında; “düşüncə” itiləşər. “Diş” isə; kütləşər. Ey, Sən!7–عشق به عدالت در كساني به وجود مي آيد كه عشق به حيات واقعي در آنان شكوفان شود. “علامه محمد تقی جعفری”
922–Ağızların kilitləndiyi, dodaqların tikildiyi ölkələrdə, ”türədən danışmaq”, Koroğulu`nu anılamaqdır. Aşqdan söz gedərkən də, ağa Kərəm`lə xanım Aslı`nı, oxşamaqdır. Hər hansı ölkədə, ”şallaq” aşq ayitası(ayət) oxursa, ”sallaq” türə qoruyucusu olarsa, toyuğu ac tülküyə, sunar/sundurarsan. Ey, Sən!

923–Birinin imanı, düşüngesi(idyolojı) olabilər. Ancaq; düşüncəsiz olduğunda, iman da, düşünge də baş qaylusu(bela) olabilər. Ucra; düşüncə əkdəmlikdir(ahli olma), düşüncəsizlik əkdəmsizlikdir. Ey, Sən!

924–Kafir sözünü; bilgin, yetgin, olğun yalınqlara derlər. Bilgin \ yetgin \ olğunlar, anıt etməzlər. Ucra; onların hər bir eyləmi, doğru anıtdır. Bilgisizlər; imansız, tanrısız adamlara kafir derlər. Bilgisiz kafirlər, günəşin doğduğu anda namaz qılarlar, günəş batana kimi də başlar kəsərlər. Bunlar da onların anıtıdır. Sən, bilginlə, olğunluğunla, imansız ol, kafir ol! Ucra; Sən kafirliyi, allahdan yücədə durur. Ey, Sən!

925–Ey, Türk! Bizim tanrımız,”Göy Tanrı”dır. “Göy Tanrı”dan başqa, çox allahlar vardır. Hər ulusun, hər soluqlunun, inandığı tanrısına sayğıyla yanaş! Sayğı; tarlaya bənzər, əkdiyin nədirsə, qat \ qat göyəri verər. Ucra; onlar, öz allahlarını, qalxan etdilər. Sayğını, ayaqlayıb keçdilər. Ard / arda Türk öldürməni genişləndirdilər deyə; yalınq qırımına, çevrildilər. Ancaq; Türk, sən ölmədin, yenidən dirildin. Türk` ü öldürənlərin, allahlarını öldürdün. Ölən allahların qanlı buğusu, çağdan\çağa yerə deyil, göylərə daşlanar. Ey, Sən!

M. Ərğəvan
04/10/2014

İŞİD Kobani şəhərinə daxil olur, Ərdoğan İŞİD ilə PKK arasında fərq yoxdur dedi

Suriya-nin Kürdlər yaşadığı bölgəsi olan Kobani şəhəri neçə ay dirənişdən sonra İŞİD silahlılarınin işqalına düşür. Kürd peşmərgələri, Susiyalı genclər və Türkiyə ilə İraq-dan gedən silahlıların mudafiyəsinə qarşı döyüşən İŞİD yanlıları arasında qanlı toqquşmalar baş vermişdir və on minlərcə insan şəhəri tərk etmişdirlər. Qaçqınların çoxu Türkiyə sınırlarına sığınıblar.

Artıraq ki İŞİD çətəsi batı, ərəblər və Türkiyənin icad etdigi terror dəstəsidir ki indi islam dünyasına qarşı qullanılmaqdadır və özəlliklədə sünni olmayanları hədəf alır. Bu çətənin bir qısmı isə Quzey Azərbaycanda fəaliyyət etməkdədir və son neçə gündə bir sırası Güney Azərbaycana daxil olmağı genişləndirmişlər.

Türkiyə lideri Rəcəb Tayip Ərdoğan İstanbulada çıxışında açıqladığı məqamlarıyla gərginlik yaratmışdır. Türkiyə parlamentində olan Kürdlər dövlətə qarşı ittihamlar vuraraq Suriya Kürdlərinə yardım etməgi istəmişlər. Ancaq dövlət PKK və başqa terrorçu Kürd dəstələrinə qarşı mucadilədə olduğuna görə bu istəkləri heçə saymışdır. Artıraq ki Türkiyə dövləti İŞİD terrorçularını Əsəd hükümətinəq arşı hələdə dəstəkləməkdədir.

Qənirə Paşayeva AŞPA-da İŞİD-dən danışdı

Millət vəkili Qənirə Paşayeva İraq və Suriyada yaşayan türkmənlər adından Avropa Şurasına müraciət edib.

AzNews xəbər verir ki, bu gün AŞPA-da “İŞİD kimi tanınan terrorist qrupu tərəfindən insanlıq əleyhinə törədilən hədələr: “Xristianlara və başqa dini və ya etnik icmala qarşı zorakılıq” adlı məruzəçi Theodora Bakoyannisin hazırladığı məruzə ətrafında geniş müzakirələr keçirilib.

Müzakirədə çıxış edən millət vəkili Qənirə Paşayeva Assambleyadakı çıxışında deyib:” Suriyada davam edən böhran və terrorist qrupların, xüsusilə “İraq və Suriyada İslam Dövləti” adlanan qrupun peyda olması regiona və onun hüdudlarına ciddi təhlükə törədir. Zorakılıq heç bir sərhəd tanımır. Regionda yaşayan insanlar, istər yezidlər, türkmənlər, kürdlər, yaxud müsəlmanlar, xristianlar, dini inancından, etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq zorakılığa məruz qalırlar. Onların hamısı eyni zülmün qurbanlarıdır. İkincisi, biz səylərimizi böhranın humanitar aspektlərində cəmləşdirməliyik.

Belə ki, regional ölkələr humanitar fəlakətlə üzləşiblər. Türkiyə 1,5 milyon insana sığınacaq verib, onların da böyük əksəriyyəti uşaqlar və qadınlardır. Təqribən 250 min nəfər son iki həftədə sərhədi keçmişlər. Biz Türkiyənin bu istiqamətdə olan səylərini təqdir etməliyik. Assambleya bütün üzv dövlətlərə onların məsuliyyətini öz üzərlərinə götürməyi və baş vermiş faciəvi humanitar böhran yükünü paylaşmağa çağırmalıdır. Mən Assambleyamıza İraq və Suriyada yaşayan milyonlarla türkmənlərin, onların təmsilçilərinin xahişi ilə onların da düşüncələrini, səsini, yaşadıqları dəhşətləri sizə çatdırmaq və cağırış etmək istəyirəm. Əziyyət çəkən digər etnik və dini qrupların səsi,düşünccə və çağırırşları burada həmkarlarım tərəfindən səsləndirildi və məruzədə öz əksini tapır. Mən də türkmənlərin səsinin, cağırışının burada səslənməsini istəyir və sizə çatdırıram. 100-lərlə türkmən İŞİD tərəfindən qətl edilib, çoxlu sayda insan girov götürülüb, 10 minlərlə insan yaşadığı kəndin, bölgənin İŞİD-in əlinə keçməsindən sonra və ya bölgəsindəki dəhşətli vəziyyət üzündən evini tərk etmək, qaçmaq məcburiyyətində qalıb.

Evini, sağlamlığını, işini itirən türkmənlərin sayı yüz minlərlərdir və türkmənlər Avropa Şurasını onlara dəstək olmağa, kömək göstərməyə çağırır. Çünki etnik kimliyindən və dini inancından asılı olamayaraq biz İŞİD zülmündən əziyyət çəkən hər kəsin səsini eşitməli və onlara öz dəstəyimizi göstərməliyik. Özəlliklə evini, işini itirmiş və qaçqın düşmüş insanlara daha çox humanitar dəstək göstərməyimizə böyük ehtiyac var. Üçüncüsü, regionda İŞID-lə və başqa terror qrupları ilə mübarizədə mənbə ölkələr və göndəriş ölkələri müəyyən edilməli və döyüşçülərin münaqişə zonalarına səyahət etməsi dayandırılmalıdır.

Bu ağır yükü tək Türkiyənin üzərinə qoymaq ədalətsizlik olardı. Hörmətli həmkarlar, son olaraq vurğulamaq istərdim ki, İslam sülh və barış dinidir. İslam heç vaxt zorakılığa izn vermir. Biz İŞİD təhlükəsi ilə üzləşmiş Avropa cəmiyyəti arasında islamofobiya təmayüllərinin mümkün artmasına diqqət yetirməliyik. Yadda saxlamalıyıq ki, islamofobiya təmayülləri yalnız bu kimi terrorist qrupların gələcəkdə çiçəklənməsi üçün məhsuldar zəmin yaradır. Ona görə də biz Avropada islamafobiyanın artmasına qarşı da ciddi mübarizə aparmalıyıq”.

Quzeydə, sabah Dil Qurumu tedbir kecirecek

Azərbaycan Dil Qurumu (ADQ) İctimai Birliyi 2006-cı ildən rəsmi dövlət qeydiyyatına alınmış QHT-lərdən biri olaraq, ana dilinin qorunması, təbii imkanları hesabına inkişafı və təbliği ilə məşğuldur. ADQ indiyə qədər müxtəlif teledebatlar, konfranslar, dəyirmi masalar, sorğular keçirib, KİV-in dili və reklam lövhələri ilə bağlı hər il 4 dəfə olmaqla monitorinqlər aparıb, təbliğat çarxları hazırlayıb. Birliyin hazırda ana dilinin yazı qaydalarını təbliğ edən və onlayn qaydada Orfoqrafiya lüğəti yüklənmiş saytı (www.adq.az) fəaliyyət göstərir.

Azərbaycan Dil Qurumu olaraq oktyabrın 3-də, saat 14:00-da ziyalıların və dilçi mütəxəsislərin iştirakı ilə Beynəlxalq Mətbuat Mərkəzində geniştərkibli toplantı keçirmək niyyətindəyik. Toplantıda Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 9 aprel 2013-cü il tarixli “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı”nın icrası məsələləri müzakirə ediləcək.

Dövlət dilinin qorunması və inkişafı ilə bağlı təkliflərinizi eşitmək istəyi ilə sizin bu tədbirdə iştirak etməyinizi arzulayırıq.

Tədbirə iştirakınızı əvvəlcədən telefonla təsdiqləməyinizi xahiş edirik.

Ünvan: Mətbuat prospekti
Tel: +4124968657

Əhməd Şəhid: Urmu (Urmiyə) Gölü böhranı üzündən 600 min nəfər köçüb, qalan əhali isə yoxsullaşır

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İranda insan haqları üzrə xüsusi nümayəndəsi Əhməd Şəhidin yaydığı yeni hesabatda Urmu Gölü ətrafında cərəyan edən ekoloji fəlakətə xüsusi diqqət verilib. Sənəddə 600 min əhalinin bölgədən köçdüyü və qalanlar arasında yoxsulluğun artdığı önə çəkilib.

Əhməd Şəhidin bu hesabatı İnsan Haqları Şurasının BMT Baş Assambleyasının 69-cu sessiyasına təqdim etdiyi qətnaməyə müvafiq olaraq yayılıb.

Sənəddə Urmu Gölü böhranının çözüm yollarını müəyyənləşdirmək üçün müsbət təşəbbüslərin həyata keçirildiyinə baxmayaraq “gerçək bir addımın geçikdiyiinə” işarə edilib.

Hesabatda yerli məsulların dilə gətirdiyi narahatlıqlara da yer verilib:

“2014-cü ilin aprel ayında rəsmilər gölün 93 faizinin quruduğunu və duz səviyyəsinin iki qat artdığını bildirib. Bu xərçəng və tənəffüs orqanları xəstəliklərinin sürətlə artmasına səbəb olub. Yerli məsullar isə gərəkli addımların oktyabr ayına qədər atılmadığı təqdirdə gölün güney hissəsinin yox olub və bunun 5 milyon nəfəri köçməyə məcbur edəcəyini vurğulayıblar.”

Mətbuata açıqlanan hesabatda Urmu Gölü böhranının “ciddi ictimai, iqtisadi və sağlıq” məsələsi olduğu vurğulanıb.voa

Schottlandin müstəqıl dövlətlığı bu dəfə öldü, Ingilis muxtariyəti apardi, Sabah?? – Quşçulu

2014- nci ilin september ayının 18- ində Schottlandlılər refranduma getdilər.onlar ingilis ölkəsındə muxtarıyət durumunda yaşam və ya da müstəqıl Schottland dövlətını yaradmaq üçün oy verməgə getdilər.bu iş onlar üçün bir tarıxı hadısə hesab olunur.

Onlar İngilislilərlə 307 il bir ölkədə yaşamaqları halda, bu şansı ələdə etmişdirlər ki, ingilis hejemoni(ağalığı) altında yaşama son qoyaraq, öz toplumlarına uyğun olan ana yasalarını təsvıb edib, öz müstəqıl dövlətlərını yaradıb,öz gələcəklərını öz əllərınə alsınlar.

Bu seçgilərdə yüzdə səqsan beş insanlar iştirak edmişdirlər.onların tarıxındə ilk olaraq 16 yaşındakılara da seçmə haqı verilmişdir.

Bu refrandum Schottlılər üçün bir böyük demokratik proses olaraq, onların siyasi özgürküklərı üçün də həyatı bir atdım iydi.
Onların siyasi elitləri müstəqıl dövlət yaradmaq istərsələrdə, qoca ingilis imperiyalisti onlara çox autonomı vermək söylədıgı halda onların yüzdə əllı beşi öz müstəqıllıklərınə müsbət oy vermədilər.və bu hərəkət ingilisləri cox sevindirdi.

Schottların birinci vəzırı, milli partının başçısı və müstəqıl dövlətın fikirini irəli sürən Salmond cənabları öz təşəkürünü bir yarım milion insanlardan ki, müsəqıl dövlət üçüçn öz müsbət oylarını vermişdilər edərək, igilislərdən öz verdikləri çox autonomı haqlarını yerinə gətırmələrını istədi.

Bu seçgilər haqında İngilislər, bütün aurupa inistitulari və Amerıkalıları da çox razı saldı.onlar bütünlüklə auropada bir federal sistemin yer tutmasını irəli sürərək, Katalanlara(Spaniyada) Flanderlərə(beljik) ……belə bir sistemin imtiyazlarini tovsıyə etdilər.

Bu referendum bir hərəkər iydi ki, şahlıq ingilisin birligini sorğu altına saldı.təbıyı olaraq, ingilislər onunla kəsın qarşı olaraq, hər hilələrdən yaralandılar.

David cameron: sizin səsınız ingilis səsı, ingilis qanunlaına. Biz onu eştdik.

İngilis dövlətı Schottlıara çoxlu sahələrdə o cümlə, sosıyal, bimə(siqorta) mərkəzıyətsız sistem olması və…..üçün vədələr vermişdir.onlar bu haqları alırsalar, onda Wales, Guzeyirland lər də öz qanunu haqlarını istəyəcək dirlər.

Bunu biz bilməlıyık ki, London da oturan hakımlərın gündəlık işlərı Millətlər yox, bəlkədə finanz və böyük sahədə yer, əmlak alış-verişi ilə başları qarışıqdır.

Necə ki biz bilirik, fedral sistemi bir problemı könüllü olaraq, çözmək demək dir.İgilislilərin baxışları hər zaman fedral sistemi üçün təhqırlə olmuş və olacaqdır.bu il içində İngilislər arasıda olan imumı sorğu əsasında, 64 faıyz(yüzdə atmış dörd) İngilislər ona qarşıdırlar ki, Schottlılar parlamentlərı onların işlərındə dəxalət edsinlər.

Quşçulu
2014/09/21

Müstəqillikdən gözlənilən ümidlər – Doktor Əhməd Yəzdani

Diqqət:
Bu məqalə 1992-ci ildə şumal Azərbaycan müstəqilliyə nail olduqdan sonra qələmə alınıb. Məqalə Berlin şəhrində ərəb əlifbasında nəşr olan “Azər” jurnalının 7-ci nömrəsində dərc olub. Məqalədə müzakirə olunan mətləblər maraqlı göründüyü üçün, latin əlifbası formasında, şumal Azərbaycanın siyasi-iqtisadi inkişafı ilə maraqlanan oxucuların ixtiyarında qoyulur.

Müstəqillikdən gözlənilən ümidlər – Doktor Əhməd Yəzdani

Nəhayət 70 – il keçdikdən sonra, şumal Azərbaycan öz müstəqilliyini ələ keçirib, dünyanın siyasi meydanına adım basdı. Onun müstəqilliyi 90- dan çox ölkələr tərəfindən rəsmiyyətə tanıldı. Türkiyə dövləti birinci dövlət olaraq, Azərbaycan müstəqilliyini rəsmiyyətə tanıdı. İran dövlətinin xarici işlər naziri Vilayəti vaxtiylə Moskovada olurkən, iran tərəfindən Azərbaycan müstəqilliyini rəsmiyyətə tanılabiləcəyini ancaq sovetlər birliyi çərçivəsində mümkün olan iş elan etdi. Bununla belə, sovetlər birliyinin dağılması iran dövlətini Azərbaycan müstəqilliyini rəsmiyyətə tanımağa məcbur etdi.
Şümal Azərbaycanın müsteqilliyi böyük bir nailiyyətdir. Bu səbəb üçün Azərbazcanlılar sevinir. Bununla belə ölkədə mövcud olan mənfi faktorlar, o cümlədən sosyal-iqtisadi inkişaf istiqamətinin bəlli olması vətən qayğısında qalan hər bir azərbaycanlının nigaran qalmasına səbəb olur. Belə ki hərə özündən soruşur:

Görəsən ölkədə siyasi-ictimai sabitlik nə zaman yaranacaq?
Görəsən 70 – il diktatorluq sistemi altında yaşayan, söz və mətbuat azadlığı görməyən, demokrasi həyat formasını tanımayan Azərbaycanda demokratiyanın şansı nəqədər olacaq?
Görəsən iqtidar xalq əksəriyyətinin azad iradəsilə qurulacaq?
Görəsən insan hüquqları möhtərəm sayılacaq?
Görəsən müxalifət partiyaların və həmçinin müstəqil jurnalistlərin azad fəaliyyəti təmin olacaq?
Görəsən ordu və polis aparatı öz vəzifə dairəsində qalacaq?
Görəsən məmləkətin gəliri əhalının rifahı yolunda xərclənəcək?

Yoxsa:
“müstəqil – Avtoritor ” bir rejim iqtidara gəlib, polis və ordu köməyilə özünə naməşru imtiyazlar qazanacaq?
Danılmaz bir həqiqətdir ki, heç bir ölkəyə bundan böyük bir səadət nəsib ola bilməz ki, onun höküməti məmləkətin siyasi-iqtisadi müqəddəratini özü təyin edə və başqa bir ölkədən asılı olmaya. Siyasi həyatın təcrübələri gösterir ki bu prinsib ancaq medalın bir tərəfidir. Bu üçün İran və yaxud kambociya ölkələrini misal çəkmək olar. Kambociyada pol-pot rejimi iş üstünə gəlməmişdən əvvəl, qeyri-müstəqil bir hökümət iqtidrda idi. Buna rəğmən məmləkətin əhalisi nisbi olaraq dinc və əmn-əmanlıqda yaşayırdı. Bu hökümət çevrildi və 70-ci illərdə pol-pot rejimi tərəfindən kambociyada dünyanın ən müstəqil-milli ölkələrindən birisi quruldu. Buna rəğmən, bu ölkənin höküməti kambociya tarixində dəhşətli cinayətlər həyata keçirdi. Belə ki, bir il içində bir neçə milyon insani qətlə yetirdi. Ölkədə söz, mətbuat, sindika və partiyalar azadlığı qadağan edildi. Beyinləri yuyulmuş hərbi dəstələr azadlıq arzusunda olan insanların canına düşdü (iranda Besic və sipahe pasdaran təşkilatları bu rolu oynayır). Əhalının şəxsi həyat məsələləri o cümlədən nə yeyib, nə içib və nəcə geyinmələri dövlət orqanları tərəfindən təyin edildi. Şadlıq gətirən müsiqi qadağan oldu və….
Başqa sözlə desək, “Müstəqil” kambociyada iqtidar başında olanların hədəfi, əhalının həyat səviyəsini yaxşılaşdırmaq, iqtisadiyyatın inkişafı və siyasi-mədəni həyatın azadlığı deyildi. Bəlkə, siyasi – iqtisadi gücü ələ keçirmək və xalqa qəyyumluq etmək bu hökümətin həqiqi istəyidi.
Məlum olduğu kimi, inkişaf etməkdə olan ölkələrin əksəriyyətində demokratiya prinsiblərə uyğun olan əsas qanunlar mövcuddur. Əsas qanunlarda insan huquqlarını möhtərəm saymaq, söz, mətubat, dil, din və oposision təşkilatların azad fəaliyyəti qeyd olunub. Lakin əməldə isə, əsas qanunun nəzəriyyəsi və əsas qanunun tətbiqi heç vəchlə bir-birilə uyğun olmayıb, kiçik güc, pul və malpərəst bir qrupa əsas qanunu əməli olaraq ləğv edib və yaxud öz imtiyaz və mənfəətləri üçün onu münasib bir alətə çeviriblər. Polis və ordu gücü ilə də hər cürə müxalifəti aradan qaldırıblar.
Beləliklə , heç bir qarantı yoxdur ki, hər bir müstəqillik iddiasinda olan, demokratik əsas qanuna malik olan ölkənin əhalisi bir qeyri-müstəqil və yazılı əsas qanuna malik olmayan ölkənin əhalisindan daha azad və daha xoşbəxt yaşaya.
Bu üçün soruşulmalıdır ki, hansi meyarlar müstəqilliyi dəyərləndirir və ona üstünlük verir?
Müstəqillik o zaman dəyər qazana bilir ki: öhdələrinə məmləkətin siyasi-iqtisadi müdiriyyəti qoyulan şəxslər, məqam və pul üçün vəzifə sahibləri olmasınlar. Ictimai hakimiyyəti xüsusi mülkiyyətə çevirməsinlər, rüşvətxorluqla daxili və xarici banklarda hesablarini doldurmasınla.
Antropoliji nöqteye-nəzərdən insan ovçu və toplayıcı bir mövcuddur. Qərizədən törənən bu xüsusiyyətlər bəzi insnlarda güclü və bəzilərdə zəifdir. İctimai həyatda naməşru yollarla sərvət əldə etmək ovçuluq və əldə edilən sərvəti xarici banklarda yatırtmaq, viylalar, hotellər, yaxtlar alıb üstündə oturmaq toplayıcılıq adlanır.
Almanlların bir ata sözlərində deyilir: “fürsət oğru yaradır”. Bü söz hamıya aid olmasada, siyasi həyatda dəfələrlə sabit olubdur. Avropanın ən inkişaf etmiş ölkələrinden birisi olan Almanyada elə vəzifə sahibləri tapılıb ki, öz mövqelərindən sui-istifadə edib, rüşvət alıb, dövlətə vergi verməyib və yaxud qeyri-məşru yollarla mənfəət qazanmaq istəyiblər. Ancaq məmləkətin siyasi sistemi belə əyriliklərin yayılmasına icazə verməyib və səbəb olub ki, belə əli əyrilər gec-tez üzə çıxıb rusvay olsunlar. Bu o mənadadır ki, əyəm Almanyada söz və mətbuat azadlığı olmaseydi, dövlətin idarə edilməsində müxalifətə nəzarət və kontrol etmə haqqı verilməseydi bu ölkədə nəzm-nizam aradan gedib, tezliklə gücpərəst və rüşvətxor bir qrupa məmləkətə hakim olacağıdı. Buna görə hökumətin nöqsanlarını, rüşvət və oğurluqları ifşa etmək üçün söz, mətbuat və müxalifətin azad şəkildə fəaliyyəti lazimdir. Hər bir ölkədə belə həyati prinsiblərin qabağı alınırsa, rüşvətxor, oğru və fitnə-fəsad yaradan bir iqtidar iş başına gələcək.
Ümumi seçgi hüququna əsaslanan demokratiya özünü iqtisadi mekanizmin dinamik inkişafinda və siyasi-ictimai şüurun davamli yüksələn mərhələsində doğruda bilər. Bu üçün ölkədə əhalının mədəni-iqtisadi şərayitinin yaxşılasdırması iqtidarın başlıca hədəfi olmalıdır. Ölkədən aclıq, yoxsulluq, savadsızlıq, əlacsızlıq, işsizlik və rüşvətxorluq epidemiyasi qovulmalıdır. Cəmiyyətdə maddi yoxsulluq və siyasi-ictimai şüurun aşaği olduğu, əhalının məsul vətəndaş kimi dövlət qayğısinda qalma fikrini əlindən alır. O, ağı qaradan seçənmir və hər bir şarlatana ibadət və hər bir diktatora səs verir. Qarnını doyurmaq üçün səsini bir nahar-şama və bir kilo ət və ya düyüyə satır. Aydındır ki, belə bir şərayitdə siyasi demokratiya yarana bilməz və hökumət irtica və fitnə-fəsad qaynağı olar.
Iqtisadi baxımdan, Azərbaycan inkişaf etməkdə olan ölkə sayılır. Bu ölkə 70-il sovetlər iqtisadi quruluşunda ucuz xam mənbəi kimi saxlanılıb və mövcud olan köhnə senayei başqa cümhurilərdən asılı və ekoloji baxımdan təbiətə dəhşətli ziyan vuran bir hissədir. Bu şərayitdə müstəqilliyə nail olan Azərbaycanın iqtisadiyyati hansi yol və hansi isteratejilə inkişaf etməlidir?
Inkişaf etməkdə olan ölkələrin inkişaf siyasəti mübahisəsində ümumiyyətlə iki düşüncə mövcuddur. Bir düşüncə inkişafın mənasını, ölkədə xalis ümumi istehsalın artması, istehsal vasitələrinin modernləşməsi və nəhayət xarici kapital və know-how-un işə alınmasında bilir. Bu düşüncəyə görə inkişaf etməkdə olan ölkənin iqtisadiyyati “azad” dünuya iqtisadina qoşulmaq üçün, ticarətin güclənməyi, ölkə daxilində xarici kapitalın qoyuluşuna ən münasib şərayitin yaranması, sənayə ölkələrdən inkişaf yardımın və kreditin alınması bilir.
Ikinci nəzəriyyəyə isə, inkişaf mənasini ölkədə mütləq yoxsulluğun aradan qaldırılmasında, əhalının əsas ehtiyaclarının kifayətləndirilməsində, xarici ölkələrdən iqtisadiyyat asılığının qurtuluşunda görür. Iqtisadi müstəqillik və iqtisadiyyatın seçilmiş sahələrinin azad dünya iqtisadından qoparılması bu nəzəriyyənin əsas düşüncəsidir. Başqa sözlə desək, milli dövlət və milli burjua tərəfindən qurulan ölkə iqtisadiyyatının seçilmiş sahələri dünya bazar təzyiqindən qorunmalı və dövlətin himayət altına alınmalıdır. Bu yolla daxildə istehlak malları üçün ucuz bazar yaranır və əhalinin ehtiyacları təmin olur. Burada mütləq üstünlük xarici bazar üçün istehsal olan mallar yox, bəlkə daxil üçün istehlak və ərzaq malları tutur. Sənaye ölkələrlə iqtisadi əlaqəyə gəldikdə, bu əlaqələr ölkənin müstəqil iqtisadi sisteminin quruluşu xidmətində və daxilin əsas ehtiyaclarının kifayətləndirilməsi uğrunda olur. Sənayein modernləşdirilməsi üçün birinci növbədə milli mütəxəssislərdən və daxili imkanlardan istifadə olunur. Xarici ölkələrdən alınan teknoloju daxili tələbatın ehtiyacilə uyğunlaşdırılır. Daxili bazari beynəlmiləl konsernlərin ixtiyarına buraxmamaq üçün sənaye ölkələrdən köhnə patentlər və imtiyazlar alınır. Ölkədə daxilində fəaliyyət edən xarici kapital dövlətin nəzarəti altında olur və kapital sahiblərindən vergi alınır.

Məncə Azərbaycan ekonomusu çalışmalıdır birinci dərəcədə “öz gücünə inanma” (Self-Reliance) metodilə yəni milli sənayein inkişafı və iqtisadi müstəqillik amilə üstünlük verməklə inkişaf etsin. Bu prinsib həm fəlahət sahəsinə və həm sənaye sahəsinə aid olmalıdır. Bu siyasət himayət altına olan milli sərmayə, himəyəedici gömrük siyasəti və milli bank sistemin vasitəsilə həyata gecirlməlidir. Bu yolla ölkə daxilində əlavə milli kapital toplanıb (Kapitalakkumulation) sənayein daimi inkişafi üçün işə salınmalıdır.
Qeyd olmalıdır ki, əyəm Ölkənin sənayeləşdirmə siyasəti xarici sərmayə və beynelmiləl konsernlərin ümidinə buraxılırsa, xarici banklardan çox faizli kredit alıb, faydasız projektlərə xərclənirsə, sənaye ölkələrin artıq istehsal olmuş malları alınırsa, ölkə iqtisadidəhşətli vəziyyətə düçar olacaqdır.
Bəzi iqtisadçilar müstəqil inkişaf yolunu rumantik və qeyri-real yol sayırlar. Lakin ən inkişaf etmiş sənaye ölkələrin iqtisadiyyati ancaq bu yolla inkişaf edib və geri qalmaqdan nəcat tapmışlar. Bu ölkələrin iqtisadiyyat tarixini mütaleə etmək və onların inkişaf təcrübələrindən dərs almaq, geri qalmış ölkələr üçün ibrətvericidir. Amerika birləşmiş dövlətlərin iqtisad inkişafi 1787-ci ildən yəni bu ölkənin ingiltərə müstəmləkəçiyindən qurtuluşu və müstəqilliyə nail olduğu tarixdən başlayır. Amerika iqtisadinin bəzi hissələri illər boyu Avropanın inkişaf etmiş iqtisadiyyatindan ayri düşür və müstəqil şəkildə inkişaf etməyə başlayır. 19-cu əsrin axırlarında japonya dövləti iqtisadiyyatinin inkişafi üçün, ekonomusunu dünya iqtisadinin təzyiqindən qoruyur və bu yolla özü üçün daxili bazar yaradır. Bu ölkənin dünya iqtisadiyyatina ilhaq olmasi 20-ci əsrin əvvəllərindən yəni teknika və sənaye sahədə tərəqqiyə nail olduqundan sonra başlayır. 19-cu əsrin ortalarından Almanya Rayşı “daxili ticarətdən himayə” etmə siyasətlə iqtisadiyyatını, sənayə sahəsisndə dahah inkişaf etmiş İngiltərə ölkəsinin təzyiqindən qoruyur. Dövlət əl sənayei, ziraət və ticarət sahələri arasında sıx əlaqə yaradır və bu yolla öz gücü ilə inkişaf etməyə başlayır. Alm an iqtisadçisi Friedrich List (qoparılma nəzəriyyənin) təbliğatçısı olur. Seçilmiş sahələrin dünya bazarından qoparılması hədəf deyil, bəlkə ölkənin müstəqil inkişafi üçün bir əsldir. Seçilmiş sahələr daxili ehtiyaclari kifayətləndirəndən və dünya bazarında rəqabət etmə gücünə sahib olandan sonra, azad dünya bazarina qovuşmalıdır.

Berlin, A. Yazdani

Çin XİN-i: Honq Konq “qeyri-qanuni” aksiyaları yolverilməzdir

Çin xarici işlər naziri Wang Yi Honq Konqda istənilən “qeyri-qanuni” aksiyaların yolverilməz olduğunu bəyan edib.

Wang Yi bu etirazlara münasibət bildirən ilk yüksək vəzifəli çin rəsmisidir.

ABŞ-a səfəri zamanı Çin Xalq Respublikası XİN rəhbəri deyib: “Honq Konqda baş verənlər Çinin daxili işidir. Bütün ölkələr Çinin suverenliyinə hörmət etməlidirlər. İstənilən ölkədə, istənilən cəmiyyətdə ictimai asayişi pozan hərəkətlər yolverilməz olar”.

“Biz əminik ki, Honq Konq xüsusi inzibati rayonunun hökuməti qanuna uyğun olaraq mövcud durumu aradan qaldırmağa qadirdir”, – o əlavə edib.

ABŞ dövlət katibi John Kerry Honq Konq hakimiyyətini etirazçılara qarşı təmkinli olmağa çağırıb.

“Biz çox ümid edirik ki, Honq Konq hakimiyyəti etirazçıların öz nöqteyi-nəzərini dinc ifadə etmək hüquqlarına dair təmkinlilik və hörmət göstərər”, – Kerry deyib.

Etirazçıların təhdidi

Honq Konqda hər il oktyabrın 1-də qeyd olunan ÇXR-nın təsis edilməsi bayramı günü minlərlə adam yenə küçələrə çıxıb.

Müxbirlər bundan əvvəl yalnız şəhərin mərkəzində keçən nümayişlərin yeni rayonlara yayıldığını bildirirlər.

Etiraz aksiyası iştirakçıları 2017-ci il seçkilərində Honq Konq administrasiyası başçısı vəzifəsinə iddia edən namizədləri Çin hakimiyyətinin özü seçib ayırmaq istədiyindən narazıdırlar.

Anklav administrasiya başçısının özü isə nümayişçilərin istefa tələbini rədd edib.

ÇXR-nin təsis olunmasının 65 illiyi ilə əlaqədar çıxışında Honq Konq administrasiyasının başçısı Leung Chun-ying etirazçıları Pekinin təklif etdiyi islahatları dəstəkləməyə çağırıb.

“Biz cəmiyyətin bütün üzvlərinin hökumətlə dinc, rasional və praqmatik əməkdaşlıq edəcəyinə ümid edirik”, – Honq Konqun administrasiya başçısı deyib.bbc

İD tərəfindən girov götürülən Türkiyə vətəndaşları sərbəst buraxılıb

Türkiyənin baş naziri iyun ayında İraqın Mosul şəhərində İslam Dövləti tərəfindən girov götürülən onlarla Türkiyə vətəndaşının sərbəst buraxıldığını deyib.

Hadisə ilə bağlı Azərbaycana səfərini yarıda kəsərək Türkiyə qayıdan Ahmet Davutoğlu 46 nəfərin Şanlıurfa şəhərinə gətirildiyini bildirib.

Baş nazir girov götürülənlərin şənbə günü buraxıldığını qeyd edib.

Mosul şəhərindəki Türkiyə konsulluğunda çalışan diplomat, onların ailələri və əsgərlərdən ibarət qrup İD döyüşçüləri tərəfindən iyun ayında girov götürülmüşdü.

Türkiyə girovluqda qalanların təhlükəsizliyini nəzərə alaraq İslam Dövlətinə qarşı hərbi kampaniyaya qatılmaqdan imtina edib.

“Allah sizi bir daha ailələrinizdən ayırmasın. Siz bizim qəhramanımızsınız”, – Şanlıurfa Hava Limanında girov götürülənləri qarşılayarkən Ahmet Davutoğlu deyib.

İyun ayında Mosulda İslam Dövləti tərəfindən girov götürülən 32 türkiyəli sürücü bir ay keçmiş buraxılsa da onların azad olunması ilə bağlı təfərrüatlar açıqlanmamışdır.

İraq və Suriyada geniş ərazilər üzərində nəzarəti ələ keçirən İslam Dövlətinin 30 min döyüşçuyə malik olduğu güman edilir.

İraq hökuməti və kürd döyüşçülərini dəstəkləyən ABŞ avqust ayından başlayaraq cıhadçıların mövqelərinə 170-dən artıq hava zərbələri endirib.bbc

GÜNEY AZƏRBAYCAN LƏHCƏLƏRİ (ÜMUMİ BAXIŞ) – Böyük Rəsuloğlu

– Giriş
1- Təbriz ləhcəsi
2- Qaradağ ləhcəsi
3- Yamçı ləhcəsi
4- Uyğur ləhcəsi
5- Marağa ləhcəsi
6- Ərdəbil ləhcəsi
7- Zəncan ləhcələri
8- Həmədan ləhcəsi
9- Xələc ləhcəsi

:::: Xəritə

Giriş

İranda İslam inqilabından sonra azad hava çəkmək üçün daha çox Azərbaycana get gəli uyğun görmüşdüm. Ona görə də və inqilabdan sonrakı ab havanın təsiri altında müsbət bir iş görmək üçün öz vilayətimizdə imkanlar axtarırdıq. Xoşbəxtlikdən çalışdığım mühəndis muşavır şirkətinə bir projə təklif edildi. “torpaq-su projələri axtarıb tapmaq və həyata keçirmək”. Yüksək səviyədə istehsala qatqısı da ola bilən və çox qazanclı hesab edilən projələrdən neçəsinin icra olunub neçəsinin üstünü töz basdı məsələsi bu məqalənin çəmbərinə girməz.

Ancaq Cənubi Azərbaycandakı Türk ləhcələrini öyrənmək üçün əlimə keçən bu fürsətdən istifadə edib, əlimdən gəldiyi qədər onları ayırd etməyə çalışdım. Əsasən o proyektlərin mutaliəsi üçün Cənubi Azərbaycanın bütün ərazilərində olan vilayətləri, dağları, obaları, çayları gəzib dolanmalı və məlumat toplamalıydıq. Mən bir maqnitofon və bir də dəftər alaraq dilimizin incəliklərini və muxtəlif bölgələrdə danışıq şivələrini, ve projələr üçün öyrənilməsi lazim olan başqa məlumatları birlikdə toplamağa çalışdım.

Dilçi olmadığıma görə bu araşdırmanı elmi aparmaq imkanım yox idi. Amma bir məsələyə inanırdım, Cənubi Azərbaycanda bu günə qədər bizim milli varlığımızın muxtəlif sahələrində heç bir əməli-elmi tədqiqat aparılmadığına görə mənim ortaya çixartdığım ləhcə fərqləri elmi baxımdan düzgün olmasa belə, gələcəkdə elmi tədqiqat və araşdırmaların aparılması üçün bir işıq yolu göstərəcəkdir. Şimali Azərbaycanda olduğu kimi dilimizin, mədəniyətimizin, ədəbiyat və başqa sahələrin elmi tədqiqatinin köklü aparılmasını arzulayaraq əsas məsələni aydınlatmağa çalişacağam.

Xəritə birdə, Cənubi Azərbaycanın muxtəlif ləhcə və ya şivələrində danışan bölgələr göstərılmışdır. Bu bölgələndirmədə üç əsas amili, yəni:

a – Bölgələrin özəllikləri b – Fonetik özəllikləri c – Dil qaydaları: (1- Umumi dil qaydaları. 2- Ses uyumu.) öz çalışmama usta götürməyimə baxmayaraq, aşağıdakı xususiyətləri də gözdən qaçırmamışam.
1 – Dilimizin təmiz və düzgün danışıldığı ləhcələr
2 – Dilimizdə olan sözlərin baş hərfində işlənməyən hərflər məsələsi
3 – Danışılan dilin qədim yerli Türkcə və ya sonra inkişaf edib Azərbaycana gələn Türkcə olması
4 – Muxtəlif Türk boyları ilə ilgili olan ləhcələr
5 – Tarixi qondum – köçdümlər
6 – Xalq arasında olan və sinədən sinəyə keçmiş hekayələrin təsir dairəsi
7 – Fars bölgələrinə yaxınlıq və ya uzaqlıq və onun təsirləri
8 – Kənd və şəhərlərdə danışılan dil fərqlilikləri
9 – Şimali Azərbaycan ləhcələri ilə tutuşdurma

Yuxarıdakı yazılan xususiyət və özəlliklərə görə Cənubi Azərbaycanda danışılan Türkcənın 9 ləhcəsini göstərmək mumkundur. Ancaq və təəssüflə Cənubi Azərbaycanda ana dilində məktəb və mədrəsə olmadığına görə ədəbi dil inkişafi da movcud deyil. Ona görə də umumi bir dil yaxınlığı olmayıb, bölgülədiyimiz ləhcələrın öz arasında da muxtəlif uzaqlıqlar görulməkdədir. Əgər radio və televiziondakı qəsdən pozuq bir dillə hazırlanmış verilişlərin özəl ləhcələrin nəzərə alarsaq bu araşdırma öz önəm və əhəmiyətini itirər. Ona görə və baxmayaraq ki sözü keçən verilişlərin mənfi təsiri bəlli bir dairə çərçivəsində özünü göstərmişdir, məktəblərin açılmasıyla və dilimizin öz gözəlliklərini qoruyaraq ədəbi formasında öyrənilməyə başladıqdan sonra o verilişlərin mənfi, pozucu, yıxıcı təsirləri çox tez aradan qalxacaqdır. Bu gün Cənubi Azərbaycan və Tehranda, Şimali Azərbaycanın qazet və jurnalları və ya radio və televizyon verilişləriylə öz yazı və danışıq dillərini formalaşdıran minlərcə alim, şair, yazıçı və aydın cəmiyətlərin dilindəki saflıq, duruluq və uyğunluq buna bir misal kimi göstərilə bilər. Ancaq, bilindiyi kimi mədəni və mənəvi təsir ünsürlərindən sistemli və düzenli istifadə imkani olmadığına görə təsir dairəsi genişlənməmişdır. Yuxarıda qeyd edilən mündəricat əsasında adı keçən 9 ləhcəni bir-bir aydınlatmağa çalışacağam. ümid edirəm faydalı olsun.

1 – Təbriz ləhcəsi

Şimali Azərbaycanın Şəki ləhcəsinə yaxın olan bu ağız, Təbriz və onun ətrafında olan iri-xırda şəhər və qəsəbələrdə danışılan dildir. Bu ləhcə Təbrizin cənubunda yerləşən Üskü, Xosrovşəhr, Azərşəhr və onların tabeliyində olan kəndlərdə işləndiyi kimi, Səhəndin şimal ətəklərində yerləşən kəndlərin, Mehranrud çayının qərbindəki məntəqədə olan Basmınc və ətrafı ilə, Herbi, Bərə, Liqvan, Sparaxan, Xələtdükan kimi yerlər az fərqlə bu ləhcədə danışırlar. Bu ləhcə ən əsgi Türk dilinin özəlliklərini daşımaqla bərabər, bu günkü dil qaydalarına çox da uymayan, xususiylə Təbrizdə incə və qaba səssizlərinin uyuşmazlığını görmək mümkündür.

Yuxarıda adı çəkilən kəndlərdən Herbi-Bərə-Liqvan kimilərinin adları və geyimləri, onların barəsində deyilən hekayələr və həmçinin torpaqlarının otlu, ələflı və suyunun bol olduğu, onların çox qədimdən oralarda yaşadıqlarını göstərir. O bölgədəki kəndlərin böyük əksəriyətində az zaman bundan öncəyə qədər qoyun dərisindən geyim və papaq hazırlanıb istifadə edilirdiki bəzi yaşlılarında bu gündə elədir. Bəzi kəndlər haqqında yayılan bir hikayəyə əsasən Kərbəla savaşı zamanı onlar varmışlar, ancaq muharibəyə qoşulmamaq üçün öküzə minib yola düşüblər. Sparaxanın bir Hün Kəndi olduğunu o adın Hün sərdarı adından gəlməsiylə bağlamaq olar. Hər halda, hələ “r” səsinin dilimizə keçmədiyi dönəmə aid bu ləhcədə qardaşa – qəydəş, Rəhimə – Yəhim, gəlirəmə – gəliyəm deyildiyi kimi Təbrizlilərin gəlsəke – gəlsux işlətməsinə baxmayaraq adı çəkilən kəndlərin bəzilərində (Herbi-Bərə) onun gəlsox şəkilində işləndiyi görünməkdədır. Bu ləhcədə sözlər uzadılır, ancaq təhəkküm qabalığı davam edir. Səs uyuşumu, xususilə incə səssizlərdən sonrakı yapışdırmalar və əklər səs qaydasını pozar, gələcəyəm yerinə gələcağam işlənər. böyük fel gücünə sahib olan Türkcə onun umumi qaydalarının pozulmasına icazə verməmişsə də, oxumuş kütlənin dilinə keçmiş xarici sözlər az deyil, ancaq Təbrizlilərin anadilində yeni sözlər kəşf etmədəki böyük qabiliyətini nəzərə alsaq bu bölgənin söz dağarcığının çox dolu olduğunun səbəbini öyrənmək olar. Təbriz ləhcəsinin başqa bir özəlliyi də indiki zamanın üçüncü şəxsindəki fellərin sonuna onun son səslisinə tabe olaraq “i”, “ı”, “u”, “ü” artırılmasıdır (gəliri – qalxırı)

Təbriz şəhərində öz içində yaxın keçmişə qədər üç ayrı danışıq forması mümkün idi:

– Şimal qərb məhəllələrində yəni Şamqazan, Hokmabad, Münəccim, Qarağac
– Dəvəçi, Əmrəqiz, Lilava, Xətib
– Şeşgilan, Bağmeşə, Xiyaban, Maralan və mərkəzı bölgələr
Ancaq son zamanlarda kəndlərdən olan köçün muxtəlif cəhətlərdən müsbət təsir göstərdiyinə görə ağızlar bir birinə yaxınlaşdığı kimi umumiləşmış olması da görünməkdədır.

2 – Qaradağ ləhcəsi

Cənubi Azərbaycanda ən düzgün danışılan Türkcədir. Çox sərt və təmamən dil qaydalarına riayət edildiyi bir ləhcə olmasına baxmayaraq istər qaba, istər incə səssizlər daşıyan fellərin sərfi bütün hallarda yumuşaq səssizlərlə amma sərt olaraq davam edər; gəlmək felinin sərfı, gələciyəm, gələcəklər deyildiyi kimi, almaq felində də alaciyəm, alaceyik, alacəklər formasında işlənir. Bundan başqa qayda pozuntusu olmayan bu bölgənin bəzi kəndlərində “x” hərfi yoxdur. Xususilə Ərəb sözü olaraq dilimizə keçmiş olan sözlərdə “x” yerinə “h” işlənir. Misal üçün: Xurma-ya “Hurma”, xanım-a “hanım” deyilir. Daha öncə adını çəkdiyim Mehranrud çayının həmən şərqində yerləşən Dizə kəndində Əsgər Dərzı oğlu Rəhim, klassik savadı olmayan mənim musahibim Türkcəni ən gözəl danışan bir numunə kimi hələ də yaşamaqdadır. “R” ilə başlayan sözlərın başına “i” səsı artıraraq, Rəhimə – İrəhim deyilən bu bölgədə dilimizin öz qayda və qanunlarını saxlamaqdan başqa, bu gün çox yerlərdə ölmüş və hətta şimalin ədəbi dilindən çıxmış bəzi xususiyyətlər hələ də qorunmaqdadır. Diri və canlı heyvanı bir tərəfə aparmağa, “aparmaq” dedikləri halda, əliylə və ya çiyin və kürəkdə daşına bilən cansız maddələrin daşımasında “götürmək” felindən istifadə edirlər.

Misal: Malları suvarmağa və ya otarmağa apar. Biçinçilərin ikindi çörəyini ğötür.

Cik şəkilcəsındən istifadə edərək, bir sifətin kəmiyətini kiçitmək üçün geniş istifadə olunur. Məsələn: bildir (keçən il) “puturaq” olan bizim alma bağında bu il ağaclar “azcacıq” gətirib.

Bu ləhcənin danışıldəğı yerləri, Təbriz ləhcəsindən ayıran Mehranrud çayının həmən şərqindəki Dizə kəndindən başlar, Səhənd dağlarının şərq ətəklərindəki Mətənəq, İranaq, Seysandan keçər, Sərəskənd, oradan Marağa əyalətinin şərqindəki Sayın Qaladan keçib, Bostanabad, Miyana, Sarab, Qaradağ və Əhərdən sonar Xivə və Muğanın bir qismətin öz ortuyu altına alar. Dar bir boğazla Arazın qırağıyla Culfanı keçər və Qaraqışlaq, Bəycan, Ərəblər, Nazik, Mərgənlər, Qaraquluqlar, Mərkit və Qayqac, Qərə əyindən sonra yavaş – yavaş Urmu şivəsinə yaxınlaşar. Gözə çarpan xusus, bu bölgənin çoxunda Dədə Qorqud həkayələrinin islam donu geyinmiş şəklinin hələ də sinələrdə və dillərdə olmasıdır. Klassik savadı olmayan ancaq bu həkayətlərin çoxunu sinədəftər olan Dizə kəndindəki mənim ikinci musahıbım Heydər oğlu Hüseynqulu bu sözlərin diri şahididir.

3 – Yamçı ləhcəsi

Şimali Azərbaycanın Naxcıvan və xususilə Ordubad ağzına yaxın olan bu ləhcənin mərkəzini Mərənd şəhəri saymaq olar. Sofiyan, Yamçı, Güney mahalı şəbüstər, Xaminə, Dizə xəlil, Dəryan, Şanıcan, Gəmıçidən sonra Urmu gölünün şimalin Qapsar, Zunuz, Gəlinqaya, Ələmdar – Gərgənin cənub kəndləri və Mərənd düzündə Yamçı, Yekan mahallarından Evoğlu və ordan sonra Ağçayda yavaş – yavaş Qaradağ ləhcəsinə yaxınlaşır. Bu ləhcədə pozqunluğun az olmamasına baxmayaraq, Qaradağ ləhcəsinin tərsinə sözlər daha yumuşaqdır. “Qablama yerinə qəbləmə”, “qapaq yerinə qəpəq” dedikləri kimi, qardaş yerinə qərdəş sözü işlənər. Ancaq səs uyuşumu tam olaraq riayət edilir. Fel az uzanır, Təbriz ləhcəsiylə Qaradağ ləhcəsi arasında yer tutar. Zunuz və Mərəndin özü ən qədim yerləşim mərkəzlərindən olmasına baxmayaraq Yam gədiyindəki Yam kəndi və ətraf kəndləriylə Mərənd ovasındakı Yamçı və ona tay kəndlərin Muğul köçləriylə gəldikləri bəllidir. Çünki həm o kəndlərin adının Muğulcaya yaxın olması, həm də ləhcələrinin qarışmasına baxmayaraq bəzi özəllikərin qoruyub saxlamışdır. Ancaq bütün bunlarala bərabər o hududlar daxilindəki ləhcə çox əsgi və orta dillərin bir-bir ilə qarışıb, tərkibləşməsindən xəbər verir. Bu bölgədə neçə məsələyə diqqət yetirmək lazimdir.
Sofiyan və ətrafında bütün fellərin ikinci şəxsinin keçmişdəki halını göstərmək üçün felin səssizlərinə ğörə, “ddi”, “ddı” və s. işlədirlər. Misal üçün: Gəlibdi yerinə gəliddi, vurubdu yerinə vuruddu və s. deyilir. Maraqlı olan budur ki Uyğur-Avşar adı verdiyimiz Urmu ləhcəsinə tabə olan Salmas şəhərındə, özəlliklə Muğancıqda da eyni badisə görünməkdədir. Bu ləhcənin ərazisinə daxil olan və Urmu gölünün şimalinda yerləşən, Borçalı, özəlliklə Qıpçaq kəndinin xalqı bam başqa bir ləhcəyə yiyələnmişlər, hətta bu məqalədə qeyd edilən ləhcələrdən heç birinə tabə deyillər. Bura da bir xususiyyətı də dərc etmək gərəkdir, o da bu kənd əhalisinin gözlərinin rəngi və qıyıqlığındakı fərqin gözə çarpmasıdır.

4 – Uyğur ləhcəsi (Urmu)

Cənubi Azərbaycan Türkcəsinin ən düzgün danışılan ləhcələrindən biridir. Sovuqbulaq yaxınlığından Sulduz Qarapapaqlarına, ordan da Urmu-Salmas-Xoy və Türkiyə hududlarına qədər uzanan bölgənin çox gözəl dil xususiyyətləri və uyumları var. Məqalənin sonunda bir cədvəl veriləcəyinə baxmayaraq, burada qismən mubahisəyə qoyulmasını uyğun görurəm. Muxtəlif ləhcələrin muxtəlif zamanlarında, birinci, ikinci, üçüncü şəxslərə aid fel tətbiqində işlədilən mənsubiyətin çeşitliyinə görə aşağıdakı izahati vermək mümkündür. Ancaq onun ən doğrusunu xususən ikinci şəxsin tək və cəm şəkliylə bu ləhcədə görmək mümkündür. Ata sözündən üç ləhcədə missal verilirsə:

Bu barədə diqqəti çəkən məsələ budur ki istər Türkiyədəki, istərsədə Şumali Azərbaycandakı rəsmi dildə yiyəlik mənsubiyətinin bütün halarında “nı” vəya ”ni” işlədilir. Misal üçün: “Sən atanı sevməlisən” vəya ”atanı sevərlər”. Halbuki Urmu ləhcəsində ” sən atayın sevməlisən ” vəya ” atanı sevərlər”. Bu ləhcənin danışıldığı bölgədə aşağıdakı xususiyətlərə diqqət yetirilməlidir. Urmiyə ilə Salmas arasındakı Qüşçü gədiyinin şimalındakı Qarabağ bölgəsindəki danışıq dili əsas ləhcə ilə fərqli olaraq Şimali Azərbaycanın qərb dialektinə yaxındır.

Urmunun 10-12 km. Qərbindəki Yiyen Çonqaralısı kəndlərində danışılan dildə kəndlərin adında olduğu kimi əski “ng” səsi də saxlanılmışdır. Misal üçün bu və bəzi bunlara yaxın kəndlərdə gəlirsən yerinə “gəlirəng”, qalirsan yerinə “qalırang” və s. deyilməkdədir. Bu barədə açıqlanması vacib olan bir xusus da ondan ibarətdir ki Doğu Türküstanda (Uyğurustan) Çinlərin bu gün “Yangçing” yəni yeni Çin dedikləri bölgədə Urumçu şəhrinin qərbindəki çonqaralı adında bir qəsəbə movcuddur. Urmudakı çonqaralılarla Urumçudakı çonqaralı arasındakı bağ və ilişgiləri anlamaq üçün onların dillərindəki yaxınlığı öyrənmək kafidir.

Uyğur-avşar adı verdiyimiz bu şivə əslində qeyd edilən Uyğur Türkcəsiylə Xorasandan və sonraları Türkiyədən gəlmiş Avşar ellərinin dil qarışımından meydana gəlmiş bir ləhcə olaraq qəbul edilə bilər. Dil qaydalarının tam olaraq riayət edildiyi bu bölgədəki danışıqlarda səs uyuşumu bütün məntəqədə hiss edilir. Ancaq bütün şəxslərdə gedən olum əklərində felin kökü istər qaba, istər yumuşaq səssizlərlə düzəlmiş olsun, cə ilə bağlanır. Qaradağ və Təbriz ləhcəsiylə muqayisə edilirsə aşağıdakı cədvəli hazırlamaq olar:

Sözün Əsası : Yiyəcəyəm – Qalacağam
Qaradağ ləhcəsi : Yiyəciyəm – Qalaciyəm
Uyğur-Avşar ləhcəsi : Yeyəcəyəm – Qalacəyəm
Təbriz ləhcəsi : Yiyəcağam – Qalacağam

Bu ləhcənin ən gözəl örnəyi Urmunun 6 km. qərbindəki Qarahəsənli kəndi olmaqla bərabər, o ətrafdakı kəndlər yəni, Zeynallı, Yorqanlı, Balov, Gecin, Velində, Qala, Torpaq qala, Qarağac da göstərilə bilər. Maraqlı olan hal isə Urmudakı sünni kəndləri və salmasdakı Muğul kimi sünni kəndlərində daha düzgün Türkcənin danışılmasıdır. Gerçi Salmasın Muğancıq, Xoyun Pərə, Sulduzun Məmmədyar kimi kəndlərinin özünəxas şivələrin unutmamaq lazımdır. Bu ləhcədə danışanların da Qarabağ ləhcəsində olduğu kimi “R” səsindən sözlərin başlanıcığında istifadə etmədikləri görünmədədir. Elə sözlərin başına “i” və ya “ı” səsi artıraraq işlədilir. Ancaq Təbriz və Marağa ləhcəsinin tərsinə “R” sesi sözlərin ortasında istifadə edilməkdədir.

5 – Marağa ləhcəsi

Bu ləhcə Səhənd dağlarının cənub ətəklərindəki kənd və şəhərlərində yayqındır. Marağadan şərqə tərəf Sərəskənd hududlarına qədər, yeni Qartovol və Şəlləvənd dərəsinə, Daşatandan cənub doğrultusuna Sayın Qala, Miyandoab (Qoşaçay) aralığından Sovuqbulaq yaxınlarına və Cığatı, Tığatı çaylarının düzlük və ovalarından Məlikan, Binab, Əcəbşir ilə Azərşəhr aralığına qədər davam edir. Burada da “R” səsinin işlənməməsini monqollarla gələn şərqi gök Türklərin və onun yanında Marağanın uzun müddət Elxanlı paytaxtı olmasından irəli gəlsə gərəkdir. Xalq arasında yastı danışıq şivəsı tanınan bu ağızda bir neçə xususiyyət gözə çarpır.

Danışıq şivəsi nə Təbrz ləhcəsi kimi çox uzanar, nə də Qaradağ ləhcəsi kimi çox sərt və kəsgindir, o ikisinin arasında bir yer tutar. “R” səsi yox deyiləcək qədər az işlənir, istər sözün əvvəlində istər ortasında “Y” səsiylə əvəz olunar. Belə ki “Rəhim” yerinə Yəhım, “gəlirəm” yerinə gəliyəm, “Ara” yerinə Aya işlənir.

Türk dilinin güclü fel quvvəsinə sahib olduğuna görə əsasən bütün ləhcələrdə nisbi olaraq dil qaydaları qorunub saxlanılmışdır (Xələc adı verdiyimiz ləhcə xaric). Ancaq səs uyuşumu səssizlərlə bitən olaylarda yumuşaq səssizlərdə uyuşum qaydası riayət edilir. Qalacağam yerinə qalacəm, Gələcəyəm yerinə gələcəm, geçdiyi kimi bəzi ad, sifət və əklərdə də söyləniş fərqi görsənir. Missal üçün “Qaraya” qəyə, “Qayaya” qəyə, “Sarıya” Sayı deyilən bu ləhcənin bu bariz numunəsin Qoşaçay düzündə görmək olar. Maraqlıdırkı Qoşaçaya çox yaxın olan və onun şərqində yerləşən Sayınqala ləhcəsi Qoşaçaydakından təmamən fərqlidir. Ona görədə o bölgənin ləhcəsi Qaradağa daxil edilibki, bir qurşaq kimi cənubi Azərbaycanın ortasından geçər Makıya qədər dəvam edər.

6 – Ərdəbil ləhcəsi

Ərdəbil, Xalxal, Nəmin, Astara, Ənzəlidən uzanaraq Şirin su məntəqəsindən Məncil Türklərinin, oradan da Qızıl üzen çayının Məncil istiqamətinə dönən, yənı, Xalxal bəyliyi ilə Tarım bəyliyi arasındakı qismətinin şimalını ehatə edən və bu arada həsrət dağlarındakı 7 meşə kəndindən başqa bütün o bölgədə az çox fərqlə danışılan ləhcədir.

Şimali Azərbaycanın cənub bəyliklərində xususiylə Yardımlıya çox yaxın bir ləhcədır. Şimalı Azərbaycanın Bakı ləhcəsində Ərdəbil ləhcəsinin izlərini görmək olar. Bu yaxınlığı çox təbii görmək lazimdir çünki, Şah İsmayıl Xətainin Ərdəbil-Elsevən lərlə quzeyə doğru yuruşlərində yerli Türkcə ilə qarışan bu ləhcə son iki yüz ildə Bakının bir nəft şəhəri kimi inkişafından sonra şimala, xususiylə Bakıya üz çevirən cənub işçiləri də bölgədə öz təsirini muxtəlif sahələrdə göstərdiyi kimi dil sahəsində də göstərmişdir. Bu muddətdə Bakıya gələn cənubluların böyük əksəriyyəti Ərdəbil bölgəsindəndir. Şimali Azərbaycanın bir çox bölgəsində və Bakıda görüş soruşdurulması aparılarsa onların 50%-indən yuxarısının birinci və ya ikinci və ya dördüncü babasının cənubdan və onunda çoxunun Ərdəbil-Sarab bölgəsindən olduğu aşikar olacaqdır. Lənkəran Türklərinin böyük bölümü özəlliklə geçmiş xan ailələri öz mənsubiyyətlərini Xətai ilə bağlamaqları diqqət çəkicidir. Ərdəbil ləhcəsindəki xususiyyətləri aşağıdakı şəkildə göstərmək mumkundur.

Bu ləhcənin ən böyük xususiyyəti İstanbul Türkcəsində olan “yo” ortalığına bənzəyən cəhətin var oluşudur. Gəlirəm yerinə İstanbulda “gəliyorum” dedikləri kimi Ərdəbil ləhcəsındə gəleyirəm şəkili işlənir. Çox hallarda “R” səsi atılsa da xususiylə kənd ağzında söylənış qeyd etdiyim formadadir. Bu ləhcənin bir başqa özəlliyi, daha doğrusu Təbriz ləhcəsi ilə fərqi, birinci şəxs cəm mənsubiyyət felin düzəltmə şəkilçilərində, son səsin incə və qalınlığından asılı olmayaraq Təbrizli-yux la düzəldiyi halda Ərdəbil ləhcəsində səs uyuşumu qaydasına tabii olaraq yük və ya yik lə düzəlir.

7 – Zəncan ləhcələri

Qızıl üzən çayının Tarım və Məncil istiqamətində yenidən şərqə burulduğu məcrasinin cənub hissəsindən başlar, Zəncan, Hidəc yaxınlıqlarında Sultaniyə və Xudabəndədən keçib Bəycarın cənubundan Kürdüstana dayanan bölgələri ehatə edərək şərqə doğru Sunqur və Qurvə ləhcəsin içinə alar. Mahnişandan Küzəkünana və oradan Qızıl üzən çayının Qız körpüsündən Qaf dağları və Qız Qalasının ətəklərinə qədər uzanan geniş bölgəni içinə alan bu ləhcəni danışanlar şərqə tərəf getdikcə daha qəliz və qədim Türk ləhcəsi olan Həmədan ləhcəsinə yaxınlaşır. Həmədan, Bəycar və Zəncan arasındakı ovalarda yaşayan Avşarlar, Beydillilərin yanında, Elxanlıların və xususən Sultan Olcaytunun yaylağı və yay paytaxtı sayılan Sultaniyyənin ətrafında təbii olaraq Altay və daha doğu Türk ləhcələri işləndiyinə görə, bu ləhcənin bütövlükdə yeni və əski Türkcənin qarışmasından meydana gəldiyini söyləmək mümkündür.

Türkcənin gözəl və qayda pozuntusuna çox yol vermədən danışılan bu bölgələrdə sözlər tam diqqətlə işlənir. Ancaq Qaradağ ləhcəsi qədər də sərt olmayan bu ləhcədə bütün hərflər xususən “R” hərfi yerində işlənir. Əlave etmək lazimdir ki şərq istiqamətində Həmədan və Qəzvinə yaxınlaşdıqca oradakı dil özəllikləri təsiri altına girər və yavaş-yavaş “gəlirsən” yerınə gəlırən deməyə başlanar. Bu ləhcənin bir özəlliyi də “C” səsinin “C” və “K” arasında bir səslə ifadəsidır.

8 – Həmədan ləhcəsi

Əbhər, Takistan, Qəzvin, Ələmut qalasının cənub hissəsindən tutmuş Əlborz dağlarının ətəklərindən keçərək Qəzvin düzünün bütünlüyünü içinə alan bu ləhcə İştihartdan Buin Zəhraya, oradan Avuc qəsəbəsinə geçərək Həmədan düzünün bütünlüyünü içinə alaraq Bahar şəhərindən uzanaraq Əsədabad gədiyini aşıb həmin adı daşıyan qəsəbənin Kəngavərə tərəf uzantısından şimal-şimaliqərb və şimali-şərqindən Məlayir-Toysirqan arasını İştihard ovasına bağlayan bütün bu bölgələri ehatə edər. Buna, ayrı düşmüş Sunqur ləhcəsidə daxil etmək olar, baxmiyaraqki o, Zəncan ləhcəsində göstərilmişdir. Bu bölgədə bütün kəndlərin dili Türkcə olmasına baxmayaraq Həmədan və Qəzvin kimi şəhərlər iki dilli Məlayir və Toysirqan kimi şəhərlərin böyük əksəriyətı Farslaşmişdir. Adı geçən bu böyük şəhərlərdə (Həmədan-Qəzvın) 30 il bundan öncəsinə qədər hamınin Türkcə bildiyi bir həqiqətdir.

Ancaq bu gün yavaş-yavaş uşaq və gənclərdən başlayaraq şəhər əhalisi bu dili unudur. Bununla belə kəndlərdən axın, hələlik dilimizim ölməsinə bu böyük şəhərlərdə mane olmaqdadir. Bu ləhcənin çox əski və köklü ləhcə olmasına baxmayaraq Fars sözləri ona daxil olmuşdur. Ancaq Türkcə dil qaydaları, xususən fovquladə güclü olan fel sistemi pozulmamışdır. Tükəndi (qurtuldu), törəndi (ortaya çıxdı – istihsal oldu) kimi qədim Türk sözlərinin çox işləndiyi bu ləhcədə indiki zaman felinin ikinci və üçüncü şəxslərdəki olum əkindən “S” səsi düşər və işlənməz halə gələr. Misal üçün “gəlirsən” sözünə gəlirən, “alırsan” sözünə alıran, “gəlirsiz” sözünə gəliriz və “alırsız” sözünə alırız deyilməkdədir. Gördüyünü kimi sözün son səssizlərinə tabe olaraq səs uyuşumuna uyulmaqdadır.

Bu ləhcənin başqa bir özəlliyi də sözlərin uzadılmasıdır. Yuxarıda qeyd etdiyim “gəlirən” sözünü uzaldaraq gəlirəən şəklində söylərlər. Söylənməsi lazim olan başqa bir xususda bu bölgədəki iki dilli şəhərlərdə kökü Fars və ya Ərəb sözlərindən gələn sözcükllərin formasına görə sözdəki səs uyuşumunun pozulmasıdır. Misal üçün “Bahar” sözünə bəhar, “nahar” sözünə nəhar deyildiyi halda, kökü Türkcə olan sözlərdə səs uyğunluğu dəqiq olaraq riayət edilir. Misal üçün “ataya” ata, “qarpıza” qarpız və ya qarpuz deyilir. Bu ləhcənin ən muhum özəlliyi bəzi kəndlərdə Cənubi Azərbaycanın başqa bölgələrının tərsinə, “mi” sözündən sual əlaməti kimi istifadə edilməsidir. Bilindiyi kimi Cənubi Azərbaycan Türkcəsində soruşma məfhumu felin uzadılması və deyişin sayaqindan mümkün olar.
Artırılmalıdırkı, bu bölgə və Xələc ləhcəsi adı verdiyimiz bölgədə çoxlu Elsevən (Şahsevən) kəndləri movcuddur.

9 – Xələc ləhcəsi

Bu ləhcə Tehranın yerli Türkləri, yəni Şəhriyar, Kərəc və Tehranın cənub ovalarında yaşayan Türklərlə, Sayınqala, Sava, Qumun qərbi və Sələfcəqandan Əraka, Xumeyinə çatmamışdan, Azna Alıgüdərzin yaxınlarına qədər olan kənd və qəsəbələr, Məhəllatdan Təfrişin ətrafına, oradan Lorustanla Xələcestanı bir-birindən ayıran dağlara qədər uzanan bölgələri ehatə edir.

Bu barədə bir neçə məsələyə diqqət yetirmək lazimdir.

– Bu bölgədə olan şəhərlərin hamısı iki dillidir.

– Tehran, Qum, Kərəc şəhərlərində danışılan dil Azərbaycanın umumi ləhcəsini ifadə edər, çünki bu şəhərlərdə Azərbaycanın muxtəlif bölgələrindən gələn Azərbaycanlılar yaşayırlar. Ancaq onların xaricindəki şəhərlərdə və yuxarıda adın çəkdiyim kənd və qəsəbələrdə Xələc ləhcəsi işlənir.

– Təfrış şəhəri dörd bir yandan Türk dilli əhali ilə ehatə olunmasına baxmayaraq orada Türkcə danışan yox dənəcək qədər azdır.
– Qəribədirki, Ərak-Xumeyın ortalarında Türk kəndlərı bistdədə Xumeyin şəhərındə Türkcə danışan həddindən artiqdir.

– Otuz il bundan öncə mənim şəxsən gəzib gördüyüm Sava və Ərak kimi şəhərlərdə hamı Türk dilində danışırdı, demək mümkündur. Ancaq onlar bu gün iki dilli şəhər olaraq yavaş-yavaş Farslaşmaqdadırlar.

– Tehranın cənubundakı 600,000 nəfərlik İslamşəhr və qərbindəki 100,000 nəfərlik Həsənxan qalası şəhərcikləri təqribən təmamən köçmə olduğuna görə buradakıların dili umumi Azərbaycan Türkcəsi xarakteri daşıyır. Çünki bu əhali yerli olmayan, ancaq Azərbaycanın bütün bölgələrindən yoxsulluq və işsizlikdən qaçan Türklərdir. Halbuki bəzi yerlərdə yerli Türkcə ilə qarışaraq özünə məxsus bir şivəyə dönüşmüşdür.

Xələc Türkcəsində də Həmədan Türkcəsinin özəlliyi vardır. Ancaq o xususiyyətlə birlikdə bu ləhcədə həm dil qaydaları pozulur və pozulmaqda davam edir, həm də səs uyumu hətta kökü Türkcə olan sözlərdə ruayət edilmir. Bu barədə Türkcə olan sözlərə diqqət edın. “Atlara” Atlər, “Qazanca” qəzənc dedikləri kimi “eriyə” zərdalı, “Cəvizə” (yeni qoz) Gerdu deməkdədirlər. Bu barədə bu ləhcənin Xorasan (Qoçan-Bocnurd-Dərrə qəz) ləhcəsinə nə qədər yaxın olduğu məlumdur. Bir başqa məsələyə də toxunmadan keçmək olmaz, o da bu ləhcənin danışıldığı bəzi bölgələrdə xususən Ərak ətrafında sayların özəlliyidir. Belə ki, o bölgədə yüz yerinə iki əllı, yüz əllı yerinə üç əllı,… və mınə onyüz deyilməkdədir.

Böyük Rəsuloğlu – Yaz 1995

“Bir Dolça Duz” kampaniyasına qatılın və Urmu Gölünü qurudulmaqdan qurtarın

Neçə vaxtdır ki sanal dünyada “Bir Dolça Buz” adlı kampaniya başladılmışdır və minlərcə insan öz başına buzlu su əndərərək kampaniyaya yardım etmişdir. Bir Dolça Buz kampaniyasına qatılanlar çox olsada, bəlki onun əsil anlamını başa düşənlər o qədərdə çox olmasınlar. Bir Dolça Buz kampaniyası ALS adlı xəstəligə dərman tapmaq üçün aparılan araşdırmalara maddı qaynaq yaratmaq olmuşdur. ALS xəstəligi beynidən onurqaya əmir verən əsəblərin işdən düşməsi və zaman daxilində xəstəni təmamən hərəkətsiz və sonra cansız buraxan bir xəstəlikdir.

Bir Dolça Buz kampaniyası ona görə başladılmışdır ki qatılanı bir an olsada fəlc halətə düşürüb ona həmən anın nə qədər ağrə verici olduğunu göstərsin. Çünkü ALS xəstələri yavaş yavaş fəlcligə doğru sürüklənərlər və nəhayət tam olaraq hərəkətsiz şəkildə aciz qalaraq yaşamlarının bitməsini gözlərlər.

Bir Dolça Buz kampaniyasına qatılanların yaratdığı dalqa dünyada çox ətki qüazanmışdır və çoxlarıda iştirak etməgə başlamışlar. Ancaq, Bir Dolça Duz kampaniyası Güney Azərbaycan üçün daha anlamlı olaraq başladılmışdır.

Bir Dolça Buz əslində Urmu Gölünün qurudulmasına etiraz olaraq, İran adlanan ölkənin liderləri və başda olaraqda cənab Həsən Ruhani-nin yalancil vədlərinə etiraz olaraq başlamışdır. Kampaniya bunu açıqlamaqdadır ki əgər Urmu Gölü qurudulursa, milionlarca ton duz Azərbaycan torpaqlarını bürüyəcəkdir, havanı kirlədəcəkdir və insanlarımız ölümə sürüklənəcəklər. Bir an olsada, duzlu hava altında yaşamanın nəqədər çətin olduğunu yaşamaq üçün, bir dolça duz başa əndərmək gəgəkir.

Bir Dolça Duz kampaniyasına qoşulmaq üçün, Facebook səhifəsinə baş vura bilərsiz. Üzüntülü olaraq, səhifə Fars dilində qurulmuşdur çünkü işqalçı Fars rejimi Azərbaycan Türküsünə qadağa qoymuşdur və yeni nəsil öz ana dilində oxuyub yazmaqda çətinlik çəkir.

Firuz Yusifi: İran hökuməti oğluma ad qoymağa icazə vermir

Firuz Yusifi deyir ki, İranın vətəndaşlıq vəziyyəti qeydiyyatı idarəsi uşağı üçün seçdiyi türkcə AlpOrhan adını xarici və qeyri-İrani ad kimi dəyərləndirərək ona şəxsiyyət vəsiqə verməkdən imtina edib. Tehranda yaşayan ata Amerikanın Səsi ilə söhbətdə ailədə uzun müzakirələrdən sonra AlpOrhan adını seçdiklərini və şəxsiyyət vəsiqəsi verməsələr də bu adı dəyişməyəcəklərini vurğulayıb.

Cənab Yusifi İran qeydiyyat idarəsinin uşaqlar üçün seçilən adlarla bağlı tətbiq etdiyi məhdudiyyətləri şərh etməklə yanaşı, öz uşağının adı ilə bağlı rəsmi orqanlara yazdığı məktublar və etdiyi müraciətlər haqda danışıb.

“Oğlumuzun doğumundan iki gün sonra, İranın sicilli və nüfus qeyd etmə qurumunun Tehranın batı bölgəsi şöbəsinə baş vurdum və onlara oğlumun doğumunu bildirib və AlpOrhan adına sicilli istədim. Onlar dedilər, biz bu ada sicilli verə bilmərik, çünki bu ad yabançı və qeyri-İranı addır. Bizim saytımızda yoxdur,” deyə Firuz Yusifi Tehranda vətəndaşlıq vəziyyəti qeydiyyatı idarəsinə müraciətini şərh edir.

Tehran sakini həmçinin vilayətin qeydiyyat idarəsinin ad Ad Komitəsi-nə məktub yazdığını, ancaq, AlpOrhan adının onlar tərəfindən də rədd edildiyini bildirir. O, qeydiyyat qurumunub başqanına yazdığı məktubun da cavabsız qaldığını söyləyir.

Yusifi AlpOrhan adının Tehran vilayətinin qeydiyyat idarəsi tərəfindən rədd edildiyinə dair rəsmi sənədi Facebook səhifəsində dərc edib.

“Tehran vilayətinin ad komitəsi Firuz bəy Yusifinin oğlu üçün AlpOrhan adının seçilməsinə icazə vermir,” deyə Tehran qeydiyyat idarəsinin rəsmisi Davud Osalının imzasını daşıyan sənəddə yazılıb.

Firuz Yusifi qeydiyyat qurumunun uşaqlar üçün seçilən adlarla bağlı qanunları haqda da danışıb.

Onun dediklərinə görə, İran qanunlarında uşağa seçilən adın bəlli bir məna və qavramı ifadə etməsi, İslama qarşı olmayıb, çirkin anlam daşımaması və uşağın cinsiyyəti ilə uyğun olması gərəklidir. Ayrıca qeydiyyat qurumunun yüksək komitəsi yasaqlanmış və uyğun olmayan adları bəlli etməklə vəzifələndirilib. Dini azlıqlara isə qanuna dayanaraq öz din, dil və kültürlərinə görə ad seçməklərinə icazə verildiyi bildirilir.

Firuz Yusifi qanunlar və etnik qrupların haqları ilə bağlı beynəlxalq bəyannamələrə istinad edərək, oğlu üçün türk kültürünə uyğun və türkcə bir ad seçmək haqqına sahib olduğunu vurğulayır.

“Bunlar türkləri qeyri-İrani bilib, yabançı hesab edərək haqlarımızı danırlar,” deyə AlpOrhanın atası İran qurumlarında qeyri-fars millətlərin uşaqlarının adı ilə bağlı fars dili ekspertlərinin qərar verməsinə etiraz edir.

O, Azərbaycan vilayətləri və İran başqa şəhərlərində bir çoxlarının eyni problemlə üzləşdiyini və umumiyyətlə uşaqları üçün başqa bir ad seçməyə məcbur qaldıqlarını bildirir.

“Biz aylarla düşündükdən sonra oğlumuz üçün türk kültürünə uyğun AlpOrhan adını seçmişik. Ona sicilli (şəxsiyyət vəsiqəsi) verməsələr də bu adı dəyişdirməyəcəyik və ortaya çıxacaq problemlərlə bağlı qeydiyyat idarəsini məsul tanıyırıq,” deyə Yusifi əlavə edir.voa

Acıdan çıxmaq – Yolruh Atalı

İnsanın inamsızlıq ehtiyacı yoxdur – inam ehtiyacı var.
***
İnamsızlıq ehtiyacdan yaranmır, həqiqətsizlikdən, mənasızlıqdan yaranır – inam ehtiyacı yaradır.
***
Böyük əzabı görməyən böyük fərəhə yetə bilməz.
***
Bütün ağrı-acılar ölümü, bütün fərəhlər ölümsüzlüyü soraq verir.
***
Ağrı-acıda, iztirabda ölüm, fərəhdə yaşam imkanı var.
***
Bütün acılar, iztirablar ölüm qorxusu yaradır.
***
Ağalıq – qorxunun gücə çevrilməsidir.
***
Köləlik – qorxunun gücsüzlüyə çevrilməsidir.
***
Məna uydurulmur, mənasızlıq uydurulur.
***
Çevik həqiqət olmur, çevik yalan olur.
***
Yaşamın gerçəkliyi ilə uyum tapan – ağrı-acıya, iztiraba düşür.
***
Yaşamın anlamı ilə uyum tapan – iztirabdan çıxır, fərəhə yetir.

Atamız var olsun!

Yolruh Atalı
31 Söngü 36-cı il
(31/08/2014)

Filistin, köç, İsrael, işğal, İran və Güney Azərbaycan – Quşçulu

Neçə həftə bundan öncə İsraelin işqalçi ordusu öz bütün modern insan öldürən silahlari ilə ğəzəyə girərək, oranı viranaya çevirərək, ev, avadanlıq, oxul, xəstəxana….ları yer ilə bir etdi.onların bu əməlıyatları sonucunda minlərcə filistinli öldürülıdü və neçə yüz min insan öz ev, obalarından qaçqın düşdülər.israel ordusu Filistinlilərin tamam infra iştrukturunu aradan apararaq, İsrael ordusu orada daş üstündə daş qoymadı.

Necə ki, hamımız bilirik, sözdə bu savaşın səbəbı üç İsrael əsqərının Filistinlilər əlı ilə öldürülməsı iydi.əlbətə ki, İsraellilər hər neçə aydan bir belə dəlıllər ısasında yəqın ki, Filistini yer ilə yeksan edəcəkdədir.

Gələcəkdə də o dövlət belə dəlıllərı tapacak dir.

İsrael necə vucuda gəldı?

Osmanlı imperaturluğu aradan gedəndən sonra 1917.nci ildə İngilis dövlətı yəhudı dövlətının yaranmasının pilanlarini Filistin topraqlarında həyata keçiməyə başladı. Bu zamandan bərı gələcəkdə həyata keçirilən pilanlarin birinci daşı qoyuldu.

Bu tarıxdən etibarən Yəhudılər dünyanın hər tərəfındən Filistinə doğru axmağa başladılar.yəhudılər 1920- 1920-nci illərdə dəfələrlə Filistinlilərə soy qirim etdilər.

1933- nci illərdə yəhudılər nazı Almanın dövlət və millətinin onları soy qirim etmələrinə məruz qaldılarbiz bu gün Güney Azərbaycanın batı bölgələrındə ap-açıq görürük.

Yəhudılər Nazı Almanların cinayətlərındən canlarını qurtarmaq üçün Filistində yerləşdilər və onların sayıları çoxlmağa başladı.bu yerləşmə sunucunda Filistinlilər oradan qaçıb, yer və topraqlarını İsraellilərə satıb,və ya İsrael dövlətı tərəfındən zorla alınıb və beləlikllədə Filistinlilər başqa yerlədə yaşamağa məcbur oldular. Belə bir oluşumu(prosesi) biz bu gün Güney Azərbaycanın batı bölglərındə ap- açıq casına görürük.

1937- nci ildə Filistin və yəhudı bölgələrı Filistin topraqlarında özünə rəsmıyət tapdı.

1948- nci ilin mai ayının 14-ndə İngilis ordusunun qalanı Filistini tərk edərək, David ben Gorion İsraelin istiqlaliyətini elam etdi.belə bir durmda misir, urdun, iraq, səudı ərəbıstan İsraelə savaş elam etdilər.

Bu savaş 15 ay sürsədəonun nətıcəsındə İsrael topraqlarını yüzdə əllı də çoxatdı.
Hamas haradan gəldı?

Hamas grupu 80- ninci illərdə təşkıl taparaq, İsrael dövlətı onu əl fəth grupunun qarşısıda çoxlu sahələrdə yardımcıl oldu.necə ki, bilirik, İsrael dövlətı şeyx əhməd yasın grupunu rəsmıyətə tanıyaraq, əl fəth grupunu yalqızlaşdırmağa başladı.

O zaman ki, Hamas ğəzə hakımıyətını elə keçirdi, İsraeli yer üzündən muqədəs hədəf elam etdi.İsrael dövlətı də onunla muqabıləyə başladı.

Necə ki, biz bunların hamsını təcrübə etmişik, Amerıka və onun mütəhıdlərı bu işi talıban və əl qayıdə llə də belə rəftar etdilər.
Necə ki, əməldə gördük, sovietlər birliginin ordusu Əfganıstandan çixartdiqdan sonra, ğərbı ölkələr. Onun başında Amerika birləşmış sitadlari əlı ilə təşkılat verilən gruplar bu dəfə otumatık terorist elam oldular.

2001- nci ildə New York şəhərının iki böyük binasina təyarələr ilə həmlə olunarak, Amerıkanın əlı ilə düzələnən gruplar onlara düşmən elam olundu.o zamandan bərı əl qayıdə, talıban Amerıkalıların dünənkı balaları olan, bu gün onların düşmənlərı oldu.Hamasdə İsraelin balası zərurət üzərındə onların qatı düşmən , fanatık islamçi və bütünlıklə hamısı ğərbı demokratık dövlətlərə yenidə xətərlı göstərıldı.

İsrael dövlətı ğəzədə qoca, cavan, mədrəsə(oxul) xəstəxana….hər yeri bombalayıb, filistində yaşamı imkansiz etməkdədır.Hamas grupuda Filistinliləri girovgan saxlamaqdadır.qan.birləşmiş millələr təşkılatıda qətnamələr sadır edir, beyn əl müləl millətlər də təfavutsuz olaraq, durub, baxırlar.

Hər iki tərəfdə yaşayan insanlarin çoxu qan tökmək,aclıq, bomba, viranaliq və ölüm istəmirlər.

Bunu burada qeyd etməliyəm ki, Hamas Filistinlilərin gerici bir siyasi cərəyanı dir.

Burada savaş İsraelin savaş (cəng) dövlət təşkılatının və Hamasın savaşı dir.Hamasın savaşının o qədər həqanıyətı var dir ki, İsraelin modern, insan və insaniyəti öldürən və ğəzənı yer ilə yeksan etməsı.

Haması ğəzədəkı Filistinlilər azad və demokratik seçgilər nətıcəsındə seçmişdilər.

Biz əgər Hitler və onun nazı partısını nəzərə alırsaq,onda görürük ki, o partının içində hamıdan çox işçi və zəhməkeş insanlar üyə və tərəfdarıyıdılar.Hamas və xumeynı hökümətınə də nəzər salırsaq, zəhmətkeş insanlarin çoxunluğunu onların siralarinda görürük.
Beləlilklə biz dünyanı qara, aq, haq, nahaq….görməməlıyık.elə ona görə də insalar ideolojik zəncır halqalarını açıb, özlərını ideolojik əsarətlərındən qurtarmalıdırlar.

Ideolojik dqşqncələrındə əsarətdə olan İran İslam cimhuriyəti, israel Dövlətı, Hamas, dünyanı yaxşı, pisə bölənlər bu əsarətdə olmalarını əmədə bu gün təcbübə edib və etməkdəyık.biz bu gün belə ideolojik əsarətındə olan İran adlananÖlkənın özlərını sol adlandıran gruplarında görürük.ona görədə bu gün Güney Azərbaycanda müstəqıl sol Partısı yoxdur.

İran İslam dövlətı iş başına gələndən bərı tovseə tələb və işqalçı bir dövlət olaraq, bohran yaradan, bohran içində yaşayan və İsrael dölətı də cəng tələb və işqalçi bir dövlət olub və olmaqdadır.

Bu sabıt olunmuş bir akt dir ki, ikinci dünya savaşında yehudılər üçün soy qirim olubdur. Bu danılınmazbir facıyə dır. Amerıka, Alman, fransa və başqa ğərbı ölkələrdən o çağdan bərı nizamı, iqtisadi köməklər alıb və almaqdadırlar. İsraelin əmnıyət və arxayınlıgı Amerıka və xisusilə Almanın dövlətənın əmnıyətı hesab olunmaqdadır.necə ki, bilirik, bu gün dünyanın yayın və mətbuatı yəhudıların nifuz dayırələrındə və ixtiyarindadir.

1967-nci ildə altı günlük Ərəb və İsrael savaşı meydana gəldı. Bu savaşda misir ölkəsının topraqlarının bir bölümünü İsrael işgal etdi.1968- nci ilin Mai ayının birində birləşmiş millətlər təşkılatının əmnıyət şurası 242 –nci barış qətnaməsını qəbul etdi.

1967- nci ildə İsrael dən istənildi ki, onun ordusu altı günlük savadan öncə olan sinirlara dönsün. O bu işi bu günə qədər nə tənha görməyıb dir, bəlkədə Filistinin çoxlu topraqlarındada yəhudılər üçün evlər tikibdir.və pnlar Filistinin çoxlu topraqlarınıda işgal etməkdədirlər.

İsrael ölkəsının araya gəlməsındən bu il 66 il keçir.o ölkə bu günə qədər Filistini məhasırə də saxlayaraq, onları keyfi çəkdıkcə Filistinliləri öldürüb, bombalayıb, evlərınl virana qoyub və onları təhqır edməkdən sonra başq bir töhvə gətırməyıb.

Bunu burada deməliyəm ki, Filistində və İsraeldə yaşayan insanlarin çoxarlari barışda yaşamaq istəyirlər.bu savaşda qazanan heç bir millət olmuyacaqdir. Yalnız insaniyəti öldürən silah tacırlərı burada qazancıl dirlar.bu savaşın nizamı çözümü yoxdur.Hamas İran İslam Hökümətının yardımcılı, bütün ğərbı ölkələrdə İsraelin yanında dirlar.

Bu 66 il ölün, qan tökmə, qaçqınlık, bombardlmanlara….son vermək, yalnız iki müstəqıl dövlətın qonşulukda bərabər haqlı barışcıl yaşamı mümkün ola bilər.

Bir zaman varıydı ki, Ərəb ölkələrı Filistində çox himayət edirdilər.elə ki, İran dövlətı bu savaşı məzəhəb savaşına döndürdü, həm Filistin gruplarını bir- birinin canına saldi, və həmdə Ərəb və dünya dövlətlərının himayəsını onda uzaqlaşdırdı.
Elbətə bunuda burada qeyd etməlıyəm ki, o zamana qədər ki, ğərbı, sənətı ölkələr İsraelin savaşcıl və nizami dövlətınə tənqıdsız olaraq, ondan qey- şərtsız himayət edirlər, bu savaş idamə tapacaq dir.

Elə ona görədə kapıtalıstı ölkələr bir İsraelə razı qalmıyaraq, ikinci İsraelidə yazın şərqdə yaradmasını öz məqsədlərınə öyqun saymaqdadırlar.

2014/08/26
Quşçulu